Xung đột vũ trang – mồi lửa cho khủng hoảng năng lượng và lương thực

Chiến tranh thổi bùng làn sóng lạm phát

Chỉ trong vòng 3 năm trở lại đây, nhiều cuộc xung đột vũ trang đã bùng nổ trên khắp thế giới, từ chiến sự Nga-Ukraine, Israel-Palestine đến nội chiến ở Afghanistan, Myanmar, Syria… Những cuộc xung đột này làm gián đoạn hoạt động sản xuất, vận chuyển và xuất khẩu, gây ra tình trạng khan hiếm hàng hóa, từ đó đẩy các nền kinh tế vào tình trạng lạm phát.

Tháng 2/2022, trong lúc kinh tế thế giới vẫn đang gồng mình hồi phục sau đại dịch, xung đột Nga – Ukraine nổ ra như cú đánh thứ hai giáng vào nền kinh tế toàn cầu. Tại Nga, kể từ khi cuộc xung đột nổ ra, tỷ lệ lạm phát luôn ở mức cao do ảnh hưởng từ chuỗi cung ứng đứt gãy và các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Năm 2021, tỷ lệ lạm phát của Nga là 6,7% nhưng đến tháng 4/2022 đã đạt mức kỷ lục 17,8%. Tại Ukraine, tính đến cuối năm 2024 chỉ số giá tiêu dùng (CPI) đã tăng 144,2% kể từ khi xung đột nổ ra.

Không những vậy, xung đột Nga - Ukraine đã thổi bùng làn sóng lạm phát trên toàn cầu. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tỷ lệ lạm phát toàn cầu năm 2022 là 8,8%, gấp đôi so với mức năm 2021. “Chiến sự đã lập tức làm đứt gãy một loạt chuỗi cung ứng mà Nga và Ukraine là những mắt xích cốt lõi, làm trầm trọng thêm một loạt các vấn đề mà thế giới đang phải đối mặt khi đó, nhất là khủng hoảng năng lượng, lương thực”, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cho biết.

Những quốc gia bị cuốn vào các biện pháp trừng phạt là những nước chịu tác động nặng nề nhất. Khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) đối mặt với mức lạm phát chưa từng có là 9,2% vào năm 2022, cao gấp 3 lần so với mức 2,9% năm 2021. Tháng 6/2022, lạm phát tại Mỹ là 9,1% - cao nhất kể từ năm 1982.

Lạm phát lập đỉnh khiến hàng loạt nền kinh tế phải điều chỉnh chính sách tiền tệ. Tính đến tháng 7/2022, tức gần 5 tháng sau khi xung đột nổ ra, hơn 70 ngân hàng trung ương đã nâng lãi suất để đối phó lạm phát. Đây là điều chưa từng xảy ra kể từ thập niên 80, theo The New York Times.

Khủng hoảng năng lượng

Năng lượng ảnh hưởng rất lớn đến lạm phát vì nó là đầu vào thiết yếu cho hầu hết mọi hoạt động kinh tế - từ sản xuất, vận tải, đến tiêu dùng. Khi giá năng lượng tăng, điều này tạo ra hiệu ứng dây chuyền đẩy giá cả chung tăng lên.

Hệ quả rõ nét nhất mà chiến tranh gây ra với ngành năng lượng là làm gián đoạn chuỗi cung ứng. Một ví dụ điển hình có thể kể đến cuộc khủng hoảng năng lượng bắt nguồn từ xung đột Nga - Ukraine năm 2022.

Trước khi xung đột nổ ra, Nga là cường quốc năng lượng hàng đầu thế giới, do đó xung đột đã đẩy nước này và cả thế giới vào một cuộc khủng hoảng năng lượng trầm trọng. Ngay sau khi xung đột nổ ra, giá dầu thô vượt ngưỡng 100 USD/thùng, mức giá cao nhất kể từ năm 2014. Có thời điểm giá dầu lên tới gần 140 USD/thùng, gần bằng mức kỷ lục mọi thời đại.

Tại Ukraine, tính đến cuối năm 2024, giá điện tăng 177% so với trước khi xảy ra xung đột. Nguyên nhân chính được cho là do các cuộc tấn công của Nga vào cơ sở hạ tầng năng lượng, khiến nước này mất 80% công suất năng lượng phi hạt nhân.

Việc Nga siết nhập khẩu cũng khiến giá xăng tại Mỹ tăng lên mức cao nhất lịch sử hồi giữa năm 2022. Trong khi đó, người Đức có thời điểm phải mua khí đốt Nga với giá gấp 14 lần so với trước khi xung đột nổ ra.

Tình trạng lạm phát năng lượng khiến nhiều doanh nghiệp châu Âu buộc phải điều chỉnh chuỗi cung ứng hoặc dịch chuyển sản xuất đến nơi khác. Trong khi đó giá điện, gas, sưởi ấm tăng cao khiến nhiều hộ gia đình chật vật chi trả hóa đơn. Ở châu Âu, một số quốc gia phải thực hiện cắt giảm tiêu thụ năng lượng, như tắt đèn đường sớm, hạn chế sưởi trong công sở, trường học…

Tại Trung Đông, cuộc xung đột giữa Israel và Iran diễn ra hồi tháng 6 cũng làm gia tăng áp lực lên lạm phát năng lượng toàn cầu.

Dầu mỏ đóng vai trò trụ cột trong ngân sách và dự trữ ngoại hối của Iran. Tuy nhiên, sau khi bị Israel tấn công ngày 14/6, Iran đã buộc phải dừng một phần hoạt động tại mỏ khí đốt South Pars - mỏ khí lớn nhất thế giới, chiếm tới 80% sản lượng khí đốt của nước này. Cộng với nền kinh tế bị đình trệ do chiến tranh, tỷ lệ lạm phát của Iran thời gian qua tăng vọt từ 32,6% lên 43,3% và dự báo sẽ tiếp tục duy trì ở mức cao trong những năm tới.

Không chỉ ở nội địa, theo các chuyên gia, xung đột Israel - Iran còn thổi bùng lạm phát năng lượng trên thế giới. Ngay sau khi xung đột nổ ra, giá dầu Brent và dầu hợp đồng tương lai WTI lần lượt tăng tới 11% và 8%, vọt lên mức 73 - 77 USD/thùng. Đây là đợt tăng giá trong ngày mạnh nhất kể từ xung đột Nga - Ukraine tháng 2/2022.

Tình trạng đói nghèo lan rộng

Không chỉ gây ra khủng hoảng năng lượng, các cuộc xung đột còn làm trầm trọng thêm nguy cơ mất an ninh lương thực và gia tăng tình trạng đói nghèo trên thế giới. Năm 2022, giá lương thực và phân bón tăng mạnh do xung đột tại Ukraine đã gây ra cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu nghiêm trọng nhất kể từ năm 2008. Điều này khiến cuộc sống và sinh kế của 345 triệu người bị đe dọa, theo IMF.

Theo đó, chiến sự đã làm đứt gãy chuỗi cung ứng vật tư nông nghiệp, đặc biệt là phân bón. Nga là nhà xuất khẩu phân đạm lớn nhất thế giới, tuy nhiên các chuyến hàng phân đạm đã liên tục bị gián đoạn do các đợt tấn công và lệnh trừng phạt. Trong khi đó, xung đột làm gián đoạn vụ mùa, khiến nhiều diện tích đất canh tác tại Ukraine bị bỏ hoang. Tình trạng thiếu dầu diesel nhập từ Nga cũng khiến hoạt động sản xuất nông nghiệp bị ngưng trệ.

Thống kê cuối năm 2024 cho thấy giá thực phẩm tại Ukraine tăng trung bình 51%, riêng trái cây tăng tới 109,8% so với thời điểm trước chiến sự. Là “vựa lúa mì của châu Âu”, Ukraine từng xuất khẩu khoảng 5 triệu tấn ngũ cốc mỗi tháng, trong đó gần 90% xuất đi từ các cảng ở Biển Đen. Nhưng chiến sự đã phong tỏa Biển Đen, khiến hàng triệu tấn ngũ cốc tồn đọng tại các cảng.

Hậu quả là, xung đột Nga - Ukraine đã khiến giá lương thực tăng lên mức cao nhất trong lịch sử 61 năm trong lịch sử ghi nhận của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO). Điều này đe doạ an ninh lương thực của các quốc gia phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga và Ukraine, đặc biệt là các nước nghèo ở châu Phi như Somalia, Nam Sudan và Yemen. Ngân hàng Thế giới (WB) từng dự báo 2022 là một trong những năm tệ nhất của tình trạng đói nghèo toàn cầu kể từ đầu thế kỷ 21.

Tại châu Á, kể từ sau cuộc đảo chính năm 2021, người dân Myanmar phải đối mặt với khó khăn kinh tế do nội chiến kéo dài.

Suốt 4 năm qua, giá xăng duy trì ở mức đắt đỏ. Giá các mặt hàng thiết yếu như gạo, hành, tỏi đã tăng hơn 50%. Các sản phẩm y tế thậm chí còn đội giá gấp đôi, gấp 3. Tình trạng giao tranh tại các khu vực biên giới làm gián đoạn hoạt động giao thương, kéo theo tình trạng khan hiếm nhiều mặt hàng thiết yếu. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc công bố tháng 4/2024, tình hình kinh tế Myanmar đã suy giảm nghiêm trọng đến mức tầng lớp trung lưu đứng trước nguy cơ bị xóa sổ, và gần một nửa trong số 54 triệu dân nước này đang sống dưới mức nghèo.