820.000 tấn pin phế thải mỗi năm: Đằng sau 'kỳ tích xe điện' của Trung Quốc

Làn sóng xe điện cũ và bài toán pin thải tại Trung Quốc

Trung Quốc đã tìm ra cách bán xe điện, nhưng giờ đây lại đối mặt với một thách thức mới: xử lý pin xe đã cũ. Khi những chiếc xe điện đời đầu dần lỗi thời, hàng trăm nghìn bộ pin đã qua sử dụng đang tràn ra thị trường, thúc đẩy sự hình thành của một nền kinh tế tái chế ngầm, ngay cả khi chính phủ Trung Quốc và các nhà sản xuất lớn đang cố gắng xây dựng một hệ thống chính quy và có trật tự hơn.

Tháng 8 năm 2025, ông Wang Lei, 39 tuổi, quyết định chia tay chiếc xe điện mà ông mua từ năm 2016 - thời điểm xe điện vẫn còn khá mới mẻ tại Bắc Kinh. Khi đó, chính sách trợ giá hấp dẫn và tinh thần “ủng hộ đổi mới trong nước” đã khiến ông quyết định mua một mẫu xe nhỏ gọn nội địa. Nhưng sau gần một thập kỷ sử dụng, pin xe xuống cấp rõ rệt, quãng đường di chuyển ngắn hơn, trong khi chi phí thay pin quá cao do đã hết bảo hành. Việc nâng cấp xe mới trở thành lựa chọn hợp lý hơn.

Sau khi thấy các quảng cáo thu mua pin cũ trên Douyin, ông liên hệ với vài cơ sở tái chế và chọn nơi trả giá cao nhất - một cửa hàng nhỏ ở ngoại ô. Chỉ một ngày sau, người ta đến tận nơi lấy xe và trả cho ông 8.000 nhân dân tệ. Cộng thêm khoản trợ cấp thu hồi xe cũ của chính phủ, tổng số tiền ông nhận được là khoảng 28.000 nhân dân tệ.

Câu chuyện của ông Wang phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn. Trong hơn một thập kỷ qua, Trung Quốc đã chứng kiến sự bùng nổ của xe điện nhờ các chính sách hỗ trợ mạnh mẽ. Đến cuối năm 2025, gần 60% số xe mới bán ra là xe điện hoặc xe hybrid sạc điện. Tuy nhiên, khi thế hệ xe điện đầu tiên bắt đầu “nghỉ hưu”, bài toán xử lý pin cũ ngày càng trở nên cấp bách.

Pin lithium-ion – loại pin phổ biến trên xe điện - sẽ suy giảm dung lượng theo thời gian, khiến xe sạc chậm hơn, chạy ngắn hơn và tiềm ẩn rủi ro an toàn. Theo các chuyên gia trong ngành, pin thường được xem là hết vòng đời khi dung lượng giảm xuống dưới 80%. Viện nghiên cứu EVtank ước tính rằng riêng trong năm 2025, Trung Quốc sẽ thải ra khoảng 820.000 tấn pin xe điện, và con số này có thể tăng lên 1 triệu tấn mỗi năm vào năm 2030.

Thị trường tái chế pin: phát triển nhanh nhưng đầy rủi ro

Sự gia tăng nhanh chóng của pin thải đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái tái chế vốn còn non trẻ của Trung Quốc. Tính đến cuối tháng 11/2025, nước này có gần 180.000 doanh nghiệp tham gia lĩnh vực tái chế pin, trong đó hơn 30.000 doanh nghiệp được thành lập chỉ riêng trong năm 2025. Tuy vậy, con số này vẫn chưa phản ánh đầy đủ thị trường “xám” - nơi các cơ sở nhỏ lẻ, không phép hoạt động ngoài vòng kiểm soát.

Khi pin xe điện hết hạn, thường có hai hướng xử lý. Thứ nhất là tái sử dụng theo tầng, nghĩa là những pin còn dùng được sẽ được kiểm tra và sử dụng cho các mục đích ít đòi hỏi hơn như lưu trữ năng lượng hoặc xe tốc độ thấp. Thứ hai là tái chế hoàn toàn, trong đó pin được tháo rời để thu hồi kim loại như lithium, niken, coban và mangan. Cả hai phương pháp đều đòi hỏi vốn đầu tư lớn và công nghệ cao, điều mà nhiều cơ sở nhỏ không đủ khả năng đáp ứng.

Chính vì vậy, các điểm tái chế không phép có thể trả giá cao hơn cho người bán vì họ né tránh chi phí môi trường, an toàn phòng cháy, xử lý nước thải và thuế. Theo một công nhân từng làm việc tại các xưởng không phép, pin thường bị đập vỡ thủ công, các cell còn dùng được thì lắp lại để bán như pin mới, còn pin hỏng thì nghiền nát rồi bán theo trọng lượng. Nước thải độc hại thường bị xả thẳng ra môi trường.

Việc xử lý kém như vậy có thể gây ô nhiễm đất, nước và tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ nghiêm trọng. Vì thế, chính phủ Trung Quốc đang nỗ lực hướng dòng pin thải về các cơ sở đạt chuẩn. Từ năm 2018, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin đã công bố năm “danh sách trắng” với tổng cộng 156 cơ sở tái chế được cấp phép. Tuy nhiên, tỷ lệ tái chế chính thức vẫn còn thấp so với lượng pin thải ra thực tế.

Trung Quốc hiện là thị trường xe điện lớn nhất thế giới, đồng thời là trung tâm sản xuất pin toàn cầu. Năm 2024, nước này chiếm hơn 70% sản lượng xe điện toàn cầu và hơn một nửa doanh số bán ra. Các tập đoàn như CATL và BYD kiểm soát gần một nửa sản lượng pin toàn cầu và đang đóng vai trò then chốt trong việc thu hồi pin cũ thông qua các hệ thống đại lý và chương trình đổi pin.

CATL, thông qua công ty con Brunp, đã xây dựng mạng lưới hơn 240 điểm thu gom, với công suất xử lý khoảng 270.000 tấn pin mỗi năm và tỷ lệ thu hồi kim loại trên 99%. BYD cũng vận hành hệ thống tái chế riêng, xử lý hàng nghìn bộ pin mỗi năm. Theo các chuyên gia, chính các nhà sản xuất pin là những đơn vị có đủ năng lực nhất để xử lý pin thải một cách an toàn và hiệu quả.

Tuy nhiên, không phải người tiêu dùng nào cũng được hỗ trợ như vậy, nhất là khi hơn 400 hãng xe điện nhỏ đã phá sản trong vòng 5 năm qua. Khi làn sóng xe điện đời đầu đồng loạt hết vòng đời, áp lực lên hệ thống tái chế sẽ còn lớn hơn nữa.

Hướng tới nền kinh tế tuần hoàn không ít thách thức

Các chuyên gia dự đoán rằng trong những năm tới, lượng pin xe điện thải ra sẽ tiếp tục tăng mạnh, có thể vượt 4 triệu tấn mỗi năm vào năm 2028, tạo ra một ngành công nghiệp tái chế trị giá hơn 280 tỷ nhân dân tệ. Song song đó, rác thải từ các tấm pin mặt trời cũng đang tăng nhanh, khiến nhu cầu tái chế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh căng thẳng thương mại toàn cầu và rủi ro về nguồn cung khoáng sản, Trung Quốc đang đẩy mạnh chiến lược tái chế trong nước. Một tập đoàn nhà nước mới - Tập đoàn Tái chế Tài nguyên Trung Quốc - đã được thành lập để điều phối việc tái chế từ thiết bị điện tử đến hạ tầng năng lượng tái tạo.

Các doanh nghiệp trong nước cũng đang đầu tư mạnh vào công nghệ tái chế. Tại các hội chợ công nghệ môi trường, nhiều công ty cho biết khoảng 70% hoạt động của họ hiện liên quan đến xử lý pin và tấm pin mặt trời đã qua sử dụng. Điều này phản ánh rõ xu hướng chuyển dịch sang nền kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, ngành này vẫn còn non trẻ. Mặc dù đã có 156 cơ sở tái chế được chứng nhận và nhiều tiêu chuẩn quốc gia được ban hành, các xưởng bất hợp pháp vẫn chiếm tỷ trọng lớn do hệ thống thu gom còn yếu. Nhiều cơ sở hợp pháp thậm chí rơi vào tình trạng dư thừa công suất vì không có đủ nguồn pin hợp pháp để xử lý.

Theo Cục Quản lý Thị trường Nhà nước Trung Quốc, đến năm 2030, thị trường tái chế pin trong nước có thể vượt 100 tỷ nhân dân tệ. Tuy nhiên, tỷ lệ tái chế đạt chuẩn hiện vẫn dưới 50%. Để cải thiện tình hình, Trung Quốc đã ban hành hơn 22 tiêu chuẩn quốc gia liên quan đến tái chế pin, đồng thời thúc đẩy các địa phương như Phúc Kiến, Tứ Xuyên, Nội Mông và Sơn Đông xây dựng các trung tâm tái chế chuyên biệt.

Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu không có sự giám sát chặt chẽ và cơ sở hạ tầng đồng bộ, tham vọng xây dựng một nền kinh tế xanh khép kín có thể gặp trở ngại lớn. Pin lithium-ion có tuổi thọ hữu hạn, trong khi các kim loại như lithium, coban và niken ngày càng khan hiếm. Vì vậy, tái chế không chỉ là giải pháp môi trường mà còn là yếu tố then chốt để đảm bảo an ninh tài nguyên và phát triển bền vững trong dài hạn.