Báo chí công dân: 'Cuộc chơi' mở của thời đại số

Báo chí công dân, nhà báo công dân nở rộ

Theo số liệu của DataReportal, tính tới tháng 1/2025, Việt Nam có 76,2 triệu tài khoản người dùng mạng xã hội đang hoạt động. Con số này tương đương 75,2% tổng dân số của Việt Nam vào đầu năm 2025. Như vậy, chỉ cần một chiếc điện thoại và kết nối Internet, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người đưa tin, phản ánh sự kiện tại địa phương, tường thuật một vụ tai nạn, hoặc thậm chí phân tích một chính sách đang được quan tâm.

Theo từ điển Cambrige, cụm từ “báo chí công dân” (citizen journalism) là hoạt động ghi lại, viết lại về các tin tức, câu chuyện từ những người dân bình thường, không phải thông qua các phóng viên được đào tạo bài bản.

Dù không trải qua trường lớp báo chí chuyên nghiệp, không ít những TikToker, YouTuber, Facebooker đã và đang “làm báo” theo cách riêng của mình – nhanh nhạy, trực quan và gần gũi với người dùng mạng. Ở Việt Nam, không thiếu những YouTuber, Facebooker chuyên đưa tin về giao thông, đời sống xã hội đã thu hút hàng trăm nghìn người theo dõi, đánh dấu thời kỳ nở rộ của báo chí công dân và nhà báo công dân.

Tại Mỹ, xu hướng “citizen journalism” đã phát triển từ những năm 2000. Tờ CNN từng triển khai chuyên mục “iReport” để tiếp nhận tin tức từ người dân. Tại Hàn Quốc, trang OhmyNews được thành lập năm 2000 là một biểu tượng của báo chí công dân với 80% nội dung đến từ người dùng không chuyên nhưng được ban biên tập kiểm duyệt, chỉnh sửa và xuất bản như báo thường. Tất cả những điều này cho thấy việc đưa thông tin không còn là “đặc quyền” của một nhóm nhỏ.

Kiếm tiền từ tin tức

Không chỉ dừng lại ở việc đưa tin “cho vui”, các nhà sáng tạo nội dung tin tức hiện nay đang biến sự am hiểu, nhạy bén và sức ảnh hưởng thành “tiền tươi thóc thật”. 

Với nền tảng TikTok, những nhà sáng tạo (creator) có thể kiếm được từ Quỹ Nhà sáng tạo (Creator Fund) hay Chương trình Thưởng cho Nhà sáng tạo (Creator Rewards Program), thông qua lượt xem video. Cụ thể hơn, sau khi đạt đủ điều kiện đăng ký (về xác minh tài khoản, lượt xem trong 30 ngày, người theo dõi...) và tham gia vào các chương trình này, TikTok sẽ trả một khoản tiền cho “creator” tạo ra các video gốc, không vi phạm chính sách nền tảng.

Trong khi Creator Fund mới chỉ được áp dụng tại thị trường Mỹ, Creator Rewards Program cũng mới được áp dụng tại 7 thị trường là Mỹ, Anh, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp và Brazil. Ngoài ra, nhà sáng tạo cũng có thể nhận được tiền tức các hoạt động như nhận quà livestream, gắn link affiliate (tiếp thị liên kết), hoặc được thuê sản xuất nội dung. 

YouTube cũng có cơ chế kiếm tiền rõ ràng thông qua chương trình đối tác (YPP). Để đủ điều kiện tham gia YPP, một kênh phải có ít nhất 1.000 người đăng ký và 4.000 giờ xem trong vòng 12 tháng qua. Sau đó, các nhà sáng tạo nội dung trên YouTube có thể kiếm tiền trực tiếp nhờ quảng cáo, từ những người theo dõi hay thậm chí là bán hàng hoá.

Số tiền mà một YouTuber kiếm được cho mỗi lượt xem có sự thay đổi rất lớn và phụ thuộc vào một số yếu tố, chẳng hạn như loại quảng cáo, vị trí của người xem và ngân sách của nhà quảng cáo. Trung bình, YouTube trả khoảng 0,01 - 0,03 USD cho mỗi lượt xem. Điều này có nghĩa là cứ mỗi 1.000 lượt xem, một YouTuber có thể mong đợi kiếm được từ 10 - 30 USD. Tuy nhiên, đây chỉ là ước tính và số tiền thực tế có thể cao hơn hoặc thấp hơn.

Cũng đáng lưu ý là YouTube lấy 45% doanh thu quảng cáo, trong khi 55% còn lại thuộc về người sáng tạo nội dung. Điều này có nghĩa là với mỗi 1 USD kiếm được từ quảng cáo, YouTube giữ lại 0,45 USD và người sáng tạo nhận được 0,55 USD. 

Meta (trước đây là Facebook) là một trong những nền tảng đưa ra khá nhiều cơ hội kiếm tiền nhằm thu hút các nhà sáng tạo nội dung. Ví dụ, năm 2021, công ty đã ra mắt chương trình thưởng Reels Play để thu hút người sáng tạo khỏi TikTok. Nhưng chương trình này đã bị cắt giảm vào năm 2023 và khoản thanh toán cho các “reels” (công cụ tạo video ngắn) đã giảm dần.

Công ty này sau đó cũng triển khai Facebook Content Monetization, một chương trình kiếm tiền mới mở rộng cơ hội cho người sáng tạo kiếm tiền từ nhiều định dạng nội dung hơn. Cuối năm 2024, Facebook cũng bắt đầu thử nghiệm Reels Bonus và Subscriptions tại Việt Nam, cho phép người sáng tạo có lượng người theo dõi lớn nhận tiền trực tiếp từ Meta hoặc từ người xem trả phí nội dung.

Không chỉ có Meta, YouTube hay TikTok, các nền tảng mạng xã hội khác hệ sinh thái của Meta, X (trước đây là Twitter), Snapchat hay Pinterest cũng đều có chính sách giúp các nhà sáng tạo nội dung kiếm thêm thu nhập. Tuy nhiên, với độ phủ sóng rộng, cũng như nền tảng thích hợp cho việc truyền tải thông tin, Facebook, YouTube và TikTok được coi là những nền tảng thích hợp cho những nhà báo công dân hoạt động.

Tất nhiên, tất cả những phương thức kiếm tiền trên nền tảng đều yêu cầu các nhà sáng tạo tuân thủ nghiêm ngặt chính sách nền tảng, trong đó bao gồm đảm bảo về bản quyền và sở hữu trí tuệ. Đặc biệt khi nhiều nền tảng lớn đã từng “đụng độ” với giới báo chí - truyền thông về các chính sách thông tin và nhận lấy cái kết không mấy có hậu.

Báo chí chuyên nghiệp đồng hành cùng báo chí công dân

Không ít người từng lo rằng sự phát triển của báo chí công dân sẽ đe dọa vị thế của báo chí chính thống. Nhưng thực tế cho thấy: sự xuất hiện của hàng triệu “phóng viên cộng đồng” đang buộc báo chí chuyên nghiệp phải chuyển mình, đổi mới và bắt kịp xu thế công nghệ.

Ở các nước như Nhật Bản và Đức, báo chí truyền thống thậm chí hợp tác trực tiếp với “creator” để khai thác thông tin khu vực, điều tra xã hội hoặc tiếp cận nhóm độc giả trẻ – nhóm gần như “miễn nhiễm” với báo giấy hay website tin tức. Việc xây dựng các kênh tin tức trên các nền tảng xã hội cũng được coi là nhiệm vụ hàng đầu để “hoà nhập” trong thời đại công nghệ số.

Tại Việt Nam, hầu hết các tòa soạn lớn đã thành lập đội ngũ nội dung riêng cho mạng xã hội. VTV Digital, Tuổi trẻ Online, Thanh niên... đều có các kênh TikTok, YouTube, Facebook chuyên biệt, sử dụng ngôn ngữ gần gũi, đồ họa bắt mắt và cách kể chuyện sinh động. Nhiều phóng viên giờ cũng là Key Opinion Leaders (KOLs)  với lượng theo dõi lớn trên mạng xã hội.

Điểm khác biệt lớn nhất vẫn nằm ở sự kiểm chứng: báo chí chuyên nghiệp phải tuân thủ quy chuẩn đạo đức, có đội ngũ kiểm tra chéo, chịu trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Nhưng thay vì cạnh tranh, ngày càng nhiều cơ quan báo chí coi báo chí công dân là nguồn đầu vào quý giá – một ống kính khác của xã hội.

Báo chí công dân cũng không phủ nhận vai trò của báo chí chính thống, mà là mảnh ghép bổ sung, giúp thông tin lan tỏa nhanh hơn, gần gũi hơn. Trong thời đại số, thay vì chỉ hỏi “ai đưa tin?”, điều quan trọng hơn là “thông tin đó có ích gì cho cộng đồng?”.

Khi mỗi người dân đều có thể trở thành người đưa tin, xã hội sẽ trở nên minh bạch, đa chiều và năng động hơn. Nhưng quyền chia sẻ thông tin luôn đi cùng trách nhiệm: kiểm chứng, trung thực và không xâm phạm quyền cá nhân.