Báo chí kinh tế với tài chính cá nhân: Để 'ngòi bút' đồng hành cùng 'túi tiền' đại chúng

Một trăm năm qua, đồng hành cùng từng nhịp chuyển mình của đất nước, báo chí kinh tế Việt Nam vẫn luôn tự làm mới sứ mệnh của mình, từ vai trò “loa phóng thanh” khích lệ tinh thần lao động, trở thành người bạn đồng hành trong công cuộc đổi mới, rồi tấm gương phản biện chính sách và thậm chí hoá chiếc “radar” phát hiện cơ hội đầu tư trong thời kỳ hội nhập.

Giờ đây, bước vào kỷ nguyên mới, khi những dòng tài chính nhỏ, thông minh và có trách nhiệm của từng cá nhân, gia đình được nhìn nhận là mạch ngầm góp phần nuôi dưỡng và định hình dòng chảy kinh tế quốc gia, báo chí kinh tế đứng trước một nhiệm vụ mới: đến gần hơn tới từng ví tiền, từng khoản nợ, từng cuốn sổ tiết kiệm, từng khoản đầu tư của người dân.

Tài chính cá nhân, vì thế, đang trở thành một mảnh đất mới đòi hỏi các nhà báo kinh tế gieo trồng, canh tác bằng tất cả sự nhạy bén, sáng tạo và tinh thần phụng sự.

Những “hạt mầm” nảy nở trên “mảnh đất” mới

Thời “đầu tư là đánh bạc”, “bảo hiểm là đa cấp” hay “tự do tài chính chỉ dành cho người giàu” đã lùi xa. Giờ đây, chỉ cần gõ từ khóa “tài chính cá nhân” trên Google, trong chưa đầy 0,3 giây, người dùng nhận về hơn 250 triệu kết quả; riêng thẻ “Tin tức” đã có tới hơn 230 nghìn bài viết. Những con số ấy không chỉ phản ánh độ phủ của chủ đề này mà còn cho thấy nhu cầu tìm hiểu về “túi tiền” của người Việt đang ngày càng gia tăng. Và cũng không quá lời khi nói rằng báo chí kinh tế đã góp phần mở lối, định hình và thúc đẩy sự thay đổi đó.

Báo chí kinh tế vốn là một trong những lực tiên phong trong việc mổ xẻ và phơi bày các vấn đề gai góc liên quan đến tiền bạc, từ loạt phát hành trái phiếu doanh nghiệp sai quy định, các hợp đồng bảo hiểm “gài” người vay tín chấp, cho đến những chiêu trò thổi giá, thao túng thị trường chứng khoán của các “tay to”. Nhưng hơn cả vai trò điều tra, phản ánh, chỉ ra ai đúng – ai sai, các cây viết luôn chủ động phổ cập kiến thức tài chính cho độc giả, nhất là các nhà đầu tư cá nhân, để họ hiểu rõ những rủi ro tiềm ẩn và cách tự bảo vệ mình trong một thị trường ngày càng nhiều biến động.

Ngay cả khi khái niệm “tài chính cá nhân” chưa được định danh rõ ràng trong chính sách, nhiều cơ quan báo chí đã chủ động tiếp cận và khai thác vấn đề này. Trên các nền tảng báo điện tử, thẻ “tài chính cá nhân” xuất hiện ngày càng dày đặc, được gắn vào nhiều tuyến nội dung xoay quanh các vấn đề chạm đến túi tiền và tâm lý của đại chúng: từ thuế thu nhập cá nhân, lương hưu, bảo hiểm, tiết kiệm, chi tiêu trong thời kỳ lạm phát, đến cả những “bẫy tài chính” như tín dụng đen, đa cấp biến tướng hay các dự án tiền ảo trá hình. Đặc biệt, thay vì dừng lại ở dạng bài đơn lẻ, nhiều tờ báo đã lựa chọn đầu tư bài bản hơn bằng cách xây dựng chuyên mục riêng.

Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, với tư cách là cơ quan ngôn luận của Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA), thực hiện trách nhiệm truyền tải thông tin bằng cách tiên phong xây dựng và phát triển một chuyên mục riêng mang tên “Tài chính cá nhân”. Tại đây, các nhà báo liên tục giải mã các chính sách thuế, cảnh báo rủi ro tiền số, từng bước giúp độc giả tiếp cận với tự do tài chính, chuyện giáo dục con trẻ về tiền bạc…

Trong khi đó, Znews và VnExpress lựa chọn cái tên gần gũi “Tiền của tôi” với hàng ngàn bài viết về tài chính cá nhân. Riêng VnExpress còn mở chuỗi podcast “Tài chính cá nhân”, đều đặn phát vào mỗi trưa thứ Tư, từ tháng 8/2022, đến nay đã sang tập thứ 146.

Nhưng vai trò của báo chí không chỉ dừng lại ở việc chuyển tải thông tin một chiều. Trong những năm gần đây, nhiều cơ quan báo chí lớn đã chủ động bước lên vai trò kiến tạo dư luận xã hội thông qua các toạ đàm, diễn đàn, hội thảo chuyên sâu.

Những sự kiện như “Quản lý tài chính cá nhân - nên bắt đầu từ đâu?” của báo Dân trí, “Sinh viên và kỹ năng tài chính thông minh thời 4.0” của báo Tuổi trẻ hay Diễn đàn thường niên “Hoạch định tài chính cá nhân” do VietnamFinance phối hợp cơ quan chủ quản là VFCA tổ chức… không chỉ thu hút sự quan tâm lớn của công chúng mà còn tạo ra những cú hích chính sách. Bằng việc đặt vấn đề một cách hệ thống, kéo sự tham gia của chuyên gia, cơ quan quản lý và người dân, báo chí đã trở thành “kênh vận động chính sách” – nơi những gì đang diễn ra ngoài đời thực được đưa lên bàn nghị sự.

Minh chứng rõ nhất là việc VFCA, với nỗ lực của một hiệp hội nghề nghiệp, được tiếp sức bởi tiếng nói báo chí, đã thành công tiếp cận và thuyết phục các nhà quản lý, từ đó cụm từ “tài chính cá nhân” được vào dự thảo Văn kiện Đại hội Đảng XIV.

Không dễ “canh tác”

Dẫu vậy, “mảnh đất” tài chính cá nhân vẫn chưa được “cày xới” kỹ càng và cũng không dễ để “canh tác”. Trao đổi với VietnamFinance, một nhà báo kỳ cựu kiêm giảng viên Báo chí-Truyền thông của một trường đại học lớn chỉ ra rằng đa số tòa soạn kinh tế vẫn dồn lực vào doanh nghiệp lớn, chính sách vĩ mô, thị trường tài khóa - tiền tệ, trong khi những đề tài “đời thường” như quản lý chi tiêu gia đình, gửi tiết kiệm hay đầu tư nhỏ lẻ, xử lý nợ cá nhân, bảo hiểm sức khỏe, hưu trí… vẫn bị coi là thứ yếu nên xuất hiện rải rác, thiếu chiến lược dài hơi.

“Ngôn ngữ báo chí về tài chính cá nhân còn khô cứng, cách kể chuyện còn cũ kỹ nên chưa tạo được sự kết nối cảm xúc và thu hút công chúng”, ông thẳng thắn nhận xét.

Vấn đề này không chỉ bắt nguồn từ nội lực của các toà soạn mà còn bắt nguồn từ khoảng trống mang tính hệ thống. Tại các Diễn đàn hoạch định tài chính cá nhân thường niên, Chủ tịch VFCA Lê Minh Nghĩa thường xuyên nhấn mạnh rằng hệ thống tài chính của Việt Nam đang vận hành trên ba “chân kiềng” nhưng “khập khiễng”: tài chính vĩ mô, tài chính doanh nghiệp được cả hệ thống chính trị quan tâm tạo lập, vận hành bài bản, còn tài chính cá nhân lại chủ yếu phát triển theo hướng tự phát. Thiếu chiến lược quốc gia, thiếu khung pháp lý cho nghề tư vấn độc lập, thiếu chuẩn năng lực nghề, báo chí dù muốn tiên phong cũng khó tìm điểm tựa để đào sâu thông tin.

Một vấn đề khác cũng được vị nhà báo thẳng thắn nhìn nhận đó là việc một số bài báo về tài chính cá nhân vô tình (hoặc hữu ý) đã bị “biến thành một “native ads” (quảng cáo tự nhiên – PV) cho một sản phẩm đầu tư hoặc dịch vụ tư vấn tài chính”.

“Chỉ một ranh giới mong manh giữa bài viết tư vấn và bài quảng cáo cũng đủ khiến niềm tin độc giả bị tổn thương. Và một khi niềm tin đó mất đi, rất khó để giành lại,” vị này cảnh báo. Theo ông, để giữ được tính chính trực – tức là sự công bằng, minh bạch và trung thực – các toà soạn cần thiết lập những quy trình biên tập chặt chẽ nhằm kiểm soát xung đột lợi ích, công khai các nội dung tài trợ và đảm bảo ranh giới rõ ràng giữa nội dung báo chí và quảng cáo.

“Quan trọng nhất là phải đổi mới cách kể chuyện – không chỉ viết cho đúng, mà phải viết sao cho chạm. Khi đó, báo chí không chỉ giúp công chúng hiểu đúng về tài chính cá nhân, mà còn khiến họ muốn đọc, muốn suy nghĩ và muốn hành động,” ông nói.

Bài học từ thế giới

Ở các nước phát triển, từ lâu, báo chí kinh tế đã không còn là “đặc quyền” của giới chuyên gia. Nửa thế kỷ trước, ở phương Tây, khi “bộ ba quyền lực” The Wall Street Journal, Financial Times, The Economist vẫn miệt mài với lãi suất và địa chính trị, những tòa soạn trẻ trung hơn đã lặng lẽ “hướng ống kính” xuống đời thường.

Năm 1947, Kiplinger’s Personal Finance ra đời, trở thành tạp chí đầu tiên chuyên về tài chính cá nhân và biến khái niệm “401(k)” - kế hoạch tiết kiệm hưu trí - thành cụm từ quen thuộc của tầng lớp lao động Mỹ. Năm 1972, Tạp chí Money xuất hiện với tuyên ngôn táo bạo: “giúp người Mỹ bình thường hạnh phúc với đồng tiền bình thường”.

Cũng từ đây, báo chí kinh tế dần dịch chuyển về phía công chúng đại chúng. Các cây bút hàng đầu không còn mải bàn GDP hay tỷ giá, mà kể chuyện người cha đơn thân xoay xở lương tuần, cô sinh viên vay nợ học phí hay cách tiết kiệm của một gia đình gốc Á. Nội dung về tài chính cá nhân cũng được thể hiện bằng đa dạng hình thức khác nhau: Money Diaries trên Refinery29 cho độc giả tự “khoe” bảng chi tiêu; podcast Planet Money của Đài phát thanh quốc gia Mỹ (NPR) giảng giải kinh tế qua những câu chuyện đời thường; seri How I Save của Metro UK mỗi tuần phỏng vấn giáo viên, nghệ sĩ, kỹ sư về thói quen tiết kiệm.

Không dừng lại ở các chuyên mục riêng lẻ, nhiều tòa soạn quốc tế đã biến tài chính cá nhân thành một mũi nhọn chiến lược nội dung: CNBC có chuyên trang “Make It” dành cho riêng thế hệ trẻ xoay quanh chủ đề “kiếm tiền, tiết kiệm, đầu tư, phát triển bản thân”, Bloomberg phát hành chuỗi podcast What Goes Up bàn rủi ro cùng cả giới quản lý quỹ lẫn người lao động.

Tại châu Á, báo chí tài chính cá nhân không chỉ phát triển ở các nền kinh tế phát triển như Nhật Bản hay Hàn Quốc, mà còn nở rộ tại những quốc gia đang chuyển mình như Ấn Độ hay Thái Lan. Moneycontrol, The Ken hay Mint giờ đây không chỉ cung cấp phân tích thị trường, mà còn khai thác các chủ đề đời thường như: lãi suất thẻ tín dụng, cách phân bổ ngân sách khi thu nhập không ổn định, hay bài học thất bại từ những “nhà đầu tư FOMO”.

Mẫu số chung của tất cả là ngôn ngữ giản dị, kể chuyện bằng nhân vật, đồ họa, podcast, video ngắn, khiến cho ngay cả chủ đề khô khan nhất như thuế thu nhập cá nhân cũng trở nên gần gũi.

“Nửa thế kỷ kinh nghiệm của thế giới mang đến bài học cho báo chí kinh tế Việt Nam: chúng ta cần kể những trải nghiệm người thật và tìm những hình thức thể hiện nội dung sáng tạo, kết hợp bài dài với podcast, video ngắn, infographic. Nếu báo chí kinh tế Việt Nam trước đây chủ yếu đưa tin, phân tích, phản biện chính sách, thì vai trò mới trong mảng tài chính cá nhân sẽ mở rộng hơn rất nhiều: kiến tạo hành vi tài chính bền vững cho xã hội. Đó là một vai trò vừa có chiều sâu chuyên môn, vừa đòi hỏi khả năng kể chuyện hấp dẫn và sự nhạy cảm văn hóa”, vị nhà báo cho hay.

Nhìn lại chặng đường trăm năm, báo chí Việt Nam nói chung và báo chí kinh tế nói riêng vẫn luôn biết cách chuyển mình để phù hợp với yêu cầu lịch sử. Và giờ đây, chính là lúc những cây bút kinh tế trở thành người đồng hành đáng tin cậy với “túi tiền” của đại chúng.