51 năm thống nhất đất nước: Việt Nam, từ nền kinh tế lạc hậu đến 'ngôi sao tăng trưởng' toàn cầu

Lộ trình tăng trưởng liên tục….

Năm 1986, Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng, với lạm phát tăng cao, thiếu hụt lương thực, sản xuất đình trệ và đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Quy mô GDP khi đó chỉ khoảng 8 tỷ USD, xếp thứ 9/10 trong khu vực ASEAN, chỉ đứng trên Myanmar, trong khi GDP bình quân đầu người dao động khoảng 200 – 300 USD, thuộc nhóm thấp nhất thế giới.

Xét về tăng trưởng, giai đoạn đầu Đổi mới (1986–1990), GDP bình quân chỉ đạt khoảng 4,4%/năm. Tuy nhiên, các giai đoạn sau đó ghi nhận sự cải thiện rõ rệt. Giai đoạn 1991 – 1995, tăng trưởng GDP bình quân đạt 8,2%/năm, gần gấp đôi giai đoạn trước. Giai đoạn 2001 – 2005 đạt 7,34% và giai đoạn 2006 – 2010 duy trì ở mức 6,32%/năm. Đến năm 2010, quy mô GDP đã đạt 101,6 tỷ USD, gấp hơn 3 lần so với năm 2000.

Bước sang giai đoạn 2011 – 2020, kinh tế vĩ mô tiếp tục được củng cố ổn định, lạm phát được kiểm soát ở mức thấp, tạo nền tảng thuận lợi cho tăng trưởng. Trong đó, giai đoạn 2011 – 2015 đạt mức tăng trưởng bình quân 5,9%/năm, còn giai đoạn 2016 – 2019 đạt khoảng 6,8%/năm.

Từ đầu thập niên 2020 đến nay, Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế trong nhóm các nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao hàng đầu khu vực và thế giới. Năm 2025, nền kinh tế ghi nhận nhiều dấu mốc quan trọng khi quy mô GDP ước đạt 514 tỷ USD, tăng 5 bậc, xếp thứ 32 toàn cầu và đứng thứ 4 trong ASEAN. GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.026 USD, đưa Việt Nam gia nhập nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình cao. Cơ cấu kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng tích cực, chất lượng tăng trưởng được cải thiện, trong khi lạm phát được kiểm soát dưới 4%.

Các cân đối lớn của nền kinh tế được duy trì ổn định, với tổng kim ngạch thương mại vượt 930 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 20 nền kinh tế thương mại hàng đầu thế giới. Tỷ trọng khu vực nông nghiệp trong GDP giảm dần, phản ánh xu hướng chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng hiện đại. Khu vực kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò, đóng góp hơn 50% GDP, tạo khoảng 90% việc làm và chiếm 40% tổng vốn đầu tư toàn xã hội. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp nhà nước đóng góp khoảng 28% tổng thu ngân sách, sử dụng khoảng 0,7 triệu lao động, tương đương 7,3% lực lượng lao động trong khu vực doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng liên tục cải thiện vị trí trên nhiều bảng xếp hạng quốc tế quan trọng như Chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu, Chỉ số đóng góp vào tăng trưởng toàn cầu, Chỉ số quốc gia đáng sống, Chỉ số an toàn, Chỉ số hạnh phúc, Chỉ số bảo vệ nhà đầu tư, cũng như các bảng xếp hạng về hình ảnh và sức mạnh quốc gia trên trường quốc tế.

... vươn tới vị thế cao trong khu vực

Hiện, Việt Nam có mối quan hệ hợp tác thương mại và đầu tư với hơn 200 quốc gia, vùng lãnh thổ và các nền kinh tế. Từ nước chịu tổn thương sâu sắc từ chiến tranh, Việt Nam đã chủ động gia nhập và tham gia hơn 17 hiệp định thương mại tự do song phương đa phương lớn thế giới như WTO, CPTPP, FTA Việt Nam - EU, Cộng đồng AC - AEC, FTA Việt Nam - Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc…

Trải qua hàng chục năm định hình, phát triển, Việt Nam cũng có nhiều doanh nghiệp lớn, tạo dựng được thương hiệu, tên tuổi trong nước, khu vực và từng bước tiến ra thế giới, khẳng định được tên tuổi như Vingroup - Vinfast, Viettel, FPT, Vinamilk, PVN, TH True milk…

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam khẳng định, từ một nền kinh tế bao cấp, kế hoạch hóa, lạc hậu, chậm phát triển, đến nay các sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Việt Nam đi khắp năm châu, bốn biển.

“Sau hơn 50 năm thống nhất đất nước, Việt Nam đã từ một đất nước chỉ xuất khẩu các sản phẩm là tài nguyên thô, khoáng sản chưa qua chế biến sâu, nay sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam đã chuyển sang các sản phẩm có thương hiệu, có giá trị cao, thậm chí tham gia vào chuỗi xuất khẩu hàng hoá giá trị cao như điện tử, điện thoại, linh kiện, ô tô, phần mềm, viễn thông…”, ông Bình nói.

Theo thống kê của Cục Hải quan, Bộ Tài chính, năm 2024 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt 786,29 tỷ USD, tăng 15,4% so với năm 2023, nền kinh tế ở trạng thái xuất siêu gần 25 tỷ USD.

Như vậy, từ nền kinh tế bao cấp, kế hoạch hoá tập trung, hiện nay kinh tế Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn hướng sang nền kinh tế thị trường. Từ quốc gia nhập khẩu lương thực, trở thành nước xuất khẩu. Từ một nước bị Mỹ và một số nước khác bao vây, cô lập, cấm vận về kinh tế, đến nay vị thế trên trường quốc tế của Việt Nam ngày càng lớn. Việt Nam đã trở thành đối tác chiến lược toàn diện với 12 quốc gia trên thế giới, trong đó có Mỹ, Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Pháp, Nhật Bản, Úc và Singapore...

Cùng với đó, theo nhận định của các chuyên gia, tiềm năng và vị thế của Việt Nam đang ngày càng được nâng cao trong khu vực, hiện là nền kinh tế top 5 trong ASEAN và có thể lọt vào top 4 ASEAN vào năm 2026 nếu tiếp tục đà cải cách, phát triển.

Và hành trình vươn tới tương lai

Nhìn về tương lai, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển và có thu nhập cao vào năm 2045, nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày thành lập nước. Theo đánh giá của các chuyên gia trong hành trình ấy, Việt Nam vẫn còn nhiều việc phải làm.

Đề cập đến định hướng trong giai đoạn tới, trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, do đó cần tập trung vào một số ưu tiên chiến lược mang tính nền tảng.

Trước hết, theo ông Bình, cần nâng cao sức mạnh của nền kinh tế, đặc biệt là năng lực cạnh tranh và tính tự lực, tự cường, qua đó từng bước thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào các yếu tố đầu vào sang dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ, tri thức và năng suất lao động.

"Cùng với việc mở rộng quan hệ thương mại và đầu tư quốc tế, vai trò của khu vực kinh tế tư nhân và thị trường trong nước cần được phát huy mạnh mẽ hơn nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh nội tại", ông Bình khẳng định.

Bên cạnh đó, ông Bình cũng nhấn mạnh yêu cầu coi trọng chất lượng, hiệu quả và tính bền vững của tăng trưởng, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, gắn phát triển kinh tế với tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, lấy con người làm trung tâm.

Đồng thời, cải cách thể chế cần tiếp tục được đẩy mạnh nhằm nâng cao chất lượng pháp luật, hiệu quả quản trị công và cải thiện môi trường kinh doanh theo hướng minh bạch, chi phí thấp, đạt chuẩn quốc tế.

“Một môi trường thể chế thuận lợi không chỉ củng cố niềm tin của nhà đầu tư mà còn góp phần thúc đẩy đầu tư tư nhân, thu hút dòng vốn nước ngoài, qua đó hỗ trợ phát triển các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo và chuyển dịch mô hình tăng trưởng. Những ưu tiên này sẽ tạo nền tảng để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế có sức cạnh tranh cao, tự chủ, tự cường và từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045”, ông Bình nói với VietnamFinance.

Nhìn về tương lai, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh rằng một trong những thành tựu có ý nghĩa sâu sắc và mang tính quyết định đối với tương lai phát triển của Việt Nam chính là sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy thể chế trong thời gian gần đây.

Theo ông, Việt Nam đã từng bước nhận diện rõ những “điểm nghẽn” lớn cản trở sự phát triển, không chỉ nằm ở hệ thống pháp luật mà còn ở tổ chức bộ máy và tư duy quản trị quốc gia. Trên cơ sở đó, nhiều chủ trương, chính sách mang tính đột phá đã được ban hành và triển khai đồng bộ.

"Cụ thể, việc tháo gỡ các rào cản thể chế được đẩy mạnh thông qua việc sửa đổi, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng minh bạch, đồng bộ và tạo thuận lợi hơn cho huy động, phân bổ nguồn lực xã hội", TS Nguyễn Sĩ Dũng khẳng định với Tạp chí Đầu tư Tài chính.

Cùng với đó, cải cách tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả đang trở thành xu thế xuyên suốt từ Trung ương tới địa phương. Việt Nam cũng xác định khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số.

Đặc biệt, khu vực kinh tế tư nhân ngày càng được khẳng định là một động lực quan trọng của nền kinh tế, mở ra không gian phát triển rộng lớn hơn. Song song với đó là chủ trương tiếp tục đẩy mạnh hội nhập quốc tế trong bối cảnh mới, nhằm nâng cao vị thế và khả năng thích ứng của nền kinh tế.