Từ 'mở cửa' đến 'nâng chuẩn': Những bước ngoặt định hình kinh tế Việt Nam

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày thống nhất đất nước, kinh tế Việt Nam đã trải qua hành trình chuyển mình sâu sắc, từ một nền kinh tế khép kín, kế hoạch hóa tập trung sang mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập ngày càng sâu rộng với thế giới.

Nhìn lại chặng đường này, mỗi bước ngoặt lớn không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng mới mà còn góp phần “nâng chuẩn” nền kinh tế, định hình cách thức phát triển và vị thế của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Những dấu mốc ấy chính là chìa khóa lý giải vì sao Việt Nam có thể bứt phá và từng bước tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển trong những thập niên tới.

Xung quanh vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance có cuộc trò chuyện với TS Nguyễn Sĩ Dũng, Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

Nhận diện 5 bước ngoặt quan trọng

-Theo ông, đâu là những dấu mốc hoặc bước ngoặt quan trọng nhất trong quá trình phát triển kinh tế thời gian qua?

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Nhìn lại chặng đường hơn nửa thế kỷ, có thể thấy tiến trình phát triển kinh tế của Việt Nam không diễn ra tuyến tính, mà là một chuỗi những bước ngoặt mang tính “mở khóa”. Mỗi dấu mốc không chỉ tạo ra tăng trưởng, mà còn thay đổi cách chúng ta suy nghĩ và hành động về phát triển.

Tôi cho rằng có 5 bước ngoặt đặc biệt quan trọng:

Thứ nhất, Đổi mới năm 1986- bước ngoặt của tư duy. Đây là thời điểm Việt Nam chuyển từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Điều cốt lõi không chỉ là thay đổi cơ chế, mà là giải phóng sức sản xuất, khơi dậy động lực của người dân và doanh nghiệp. Có thể nói, Đổi mới là “chìa khóa đầu tiên” mở ra toàn bộ hành trình phát triển sau này.

Thứ hai, bình thường hóa quan hệ quốc tế và gia nhập ASEAN (1995)- bước ngoặt của hội nhập khu vực. Việc phá thế bao vây, cấm vận đã đưa Việt Nam từ một nền kinh tế bên lề trở thành một thành viên tích cực trong khu vực. Đây là bước chuyển từ “mở cửa dè dặt” sang “chủ động hội nhập”.

Thứ ba, gia nhập WTO (2007)- bước ngoặt của hội nhập toàn cầu. Sự kiện này đặt Việt Nam vào một “sân chơi” với luật lệ rõ ràng và cạnh tranh khốc liệt hơn, buộc chúng ta phải cải cách thể chế mạnh mẽ, nâng chuẩn quản trị và năng lực doanh nghiệp. WTO không chỉ mở rộng thị trường, mà còn tạo áp lực cải cách bên trong.

Thứ tư, làn sóng thu hút FDI và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu- bước ngoặt của cấu trúc kinh tế. Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất khu vực và toàn cầu, đặc biệt trong các ngành chế biến, chế tạo. Điều này giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh chóng, tạo việc làm và thúc đẩy xuất khẩu.

Thứ năm, giai đoạn các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA…)- bước ngoặt của chuẩn mực phát triển. Khác với trước đây, các FTA thế hệ mới không chỉ là mở cửa thị trường, mà còn yêu cầu cải cách sâu về thể chế, minh bạch, lao động, môi trường… Điều này buộc nền kinh tế phải tiến lên một “đẳng cấp” mới.

Nhìn một cách tổng thể, các bước ngoặt này có một điểm chung rất đáng suy ngẫm: Mỗi lần Việt Nam “mở ra” với thế giới là một lần chúng ta “nâng cấp” chính mình. Và nếu cần rút ra một bài học lớn, thì đó là: Phát triển không chỉ đến từ nguồn lực, mà đến từ những quyết định đúng vào thời điểm mang tính bước ngoặt- những quyết định dám thay đổi tư duy và dám mở ra tương lai.

-Vậy trong hành trình hơn 50 năm đó, theo quan điểm của ông, đâu là những thành tựu nổi bật nhất của kinh tế Việt Nam về tăng trưởng, hội nhập và nâng cao đời sống người dân?

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Nếu nhìn một cách cô đọng, tôi cho rằng sau 50 năm, Việt Nam có thể tự tin nói về ba thành tựu lớn- cũng là ba trụ cột của một nền kinh tế hiện đại: tăng trưởng mạnh mẽ, hội nhập sâu rộng và nâng cao rõ rệt chất lượng sống của người dân.

Thứ nhất, về tăng trưởng- một trong những câu chuyện thành công đáng chú ý của thế giới. Trong nhiều thập kỷ, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao và ổn định. Quy mô nền kinh tế đã tăng lên hàng chục lần so với thời điểm sau thống nhất. Điều quan trọng hơn là chúng ta đã chuyển từ một nền kinh tế thiếu ăn sang một nền kinh tế có năng lực sản xuất và xuất khẩu đáng kể, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ.

Nhưng điều đáng nói không chỉ là “tăng nhanh”, mà là tăng trưởng đi kèm với ổn định và từng bước nâng cao chất lượng. Đây là nền tảng để bước vào giai đoạn phát triển cao hơn.

Thứ hai, về hội nhập- từ người đứng ngoài đến người tham gia tích cực và có trách nhiệm. Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế có độ mở cao, tham gia sâu vào mạng lưới thương mại toàn cầu với hàng loạt hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Hàng hóa Việt Nam có mặt ở hầu hết các thị trường lớn trên thế giới.

Nhưng thành tựu lớn hơn nằm ở chỗ: hội nhập đã trở thành một động lực cải cách bên trong giúp chúng ta hoàn thiện thể chế, nâng chuẩn quản trị và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Thứ ba, và có lẽ quan trọng nhất, là nâng cao đời sống người dân- thước đo cuối cùng của phát triển. Hàng chục triệu người đã thoát nghèo; tầng lớp trung lưu đang hình thành và mở rộng; cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, hạ tầng ngày càng tốt hơn. Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia giảm nghèo thành công nhất trong lịch sử phát triển hiện đại.

Điều này cho thấy một đặc điểm rất đáng trân trọng: tăng trưởng của Việt Nam không chỉ vì con số, mà hướng tới con người.

Tổng hòa lại, có thể nói: Tăng trưởng tạo ra nguồn lực; Hội nhập tạo ra cơ hội; Và nâng cao đời sống người dân tạo ra ý nghĩa của phát triển.

Nhưng phía sau ba thành tựu đó là một thành tựu sâu sắc hơn: Việt Nam đã từng bước xây dựng được niềm tin- niềm tin của người dân vào tương lai, và niềm tin của thế giới vào Việt Nam. Đó chính là “tài sản vô hình” quý giá nhất để chúng ta bước tiếp vào giai đoạn phát triển mới.

Chặng đường phía trước sẽ không dễ dàng, nhưng Việt Nam đã có đủ nền tảng

- Nhưng thế giới luôn biến đổi không ngừng, trong bối cảnh mới, các xu hướng như chuyển đổi xanh, chuyển đổi số đang đặt ra những yêu cầu mới đối với kinh tế Việt Nam. Vậy ông đánh giá như thế nào về những vấn đề được cho là cấp thiết như chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đối với nền kinh tế hiện nay?

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không còn là những lựa chọn mang tính xu hướng, mà đã trở thành những “chuẩn mực phát triển mới” của thế giới. Điều đó có nghĩa là: nếu không chuyển đổi, chúng ta không chỉ chậm lại, mà có thể bị loại khỏi cuộc chơi.

Đối với Việt Nam, hai xu hướng này đang đặt ra ba yêu cầu lớn- cũng là ba phép thử đối với năng lực phát triển quốc gia:

Thứ nhất, yêu cầu tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và thông minh hơn. Chuyển đổi xanh đòi hỏi giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch, phát triển kinh tế tuần hoàn, và sản xuất sạch hơn. Chuyển đổi số đòi hỏi tối ưu hóa quy trình, nâng cao năng suất và tạo ra các mô hình kinh doanh mới.

Nói cách khác, chúng ta không thể tiếp tục tăng trưởng theo cách cũ, mà phải tăng trưởng với chi phí môi trường thấp hơn và hàm lượng công nghệ cao hơn.

Thứ hai, yêu cầu nâng cấp năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Các tiêu chuẩn xanh (như phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc) và tiêu chuẩn số (như dữ liệu, an ninh mạng, thương mại điện tử) đang trở thành “giấy thông hành” để tham gia thị trường quốc tế.

Doanh nghiệp Việt Nam nếu không đáp ứng được các tiêu chuẩn này sẽ gặp rào cản rất lớn. Ngược lại, nếu thích ứng tốt, đây lại là cơ hội để bứt phá và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ ba, yêu cầu nâng cấp thể chế và năng lực quản trị quốc gia. Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp, mà trước hết là câu chuyện của thể chế và quản trị. Chúng ta cần: Khung chính sách rõ ràng cho kinh tế xanh, thị trường carbon, năng lượng tái tạo; Một “nhà nước số” vận hành dựa trên dữ liệu, kết nối và minh bạch; Và đặc biệt là năng lực điều phối chính sách liên ngành – bởi chuyển đổi này có tính chất hệ thống.

Nhìn rộng hơn, hai xu hướng này thực chất đang đặt ra một yêu cầu sâu xa hơn: chuyển từ tư duy “phát triển nhanh” sang “phát triển đúng và phát triển bền”. Và nếu nhìn theo hướng tích cực, đây chính là cơ hội để Việt Nam “đi tắt” sang một mô hình phát triển mới, thay vì lặp lại con đường phát triển nhiều rủi ro mà các nước đi trước đã trải qua.

Vì vậy, tôi muốn nhấn mạnh một thông điệp: Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không phải là gánh nặng chi phí, mà là khoản đầu tư cho tương lai. Quốc gia nào nắm bắt sớm, quốc gia đó sẽ đi trước. Và Việt Nam hoàn toàn có cơ hội để nằm trong nhóm đi trước ấy, nếu chúng ta hành động đủ nhanh và đủ quyết liệt.

- Ông có thông điệp gì gửi tới cộng đồng doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách về con đường phát triển kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới?

TS Nguyễn Sĩ Dũng: Nếu được gửi một thông điệp chung, tôi muốn nói rằng: Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn không còn cho phép chúng ta đi theo lối mòn, mà buộc phải đi bằng tư duy mới và năng lực mới.

Với cộng đồng doanh nghiệp, tôi muốn nhấn mạnh ba điều:

Trước hết, hãy chuyển từ tư duy tận dụng cơ hội sang tư duy kiến tạo giá trị. Thế giới đang thay đổi rất nhanh, lợi thế chi phí sẽ không còn bền vững. Doanh nghiệp muốn đi xa phải đầu tư vào công nghệ, quản trị, thương hiệu và con người- tức là những yếu tố tạo ra giá trị dài hạn.

Thứ hai, hãy coi chuyển đổi xanh và chuyển đổi số không phải là gánh nặng, mà là cơ hội để tái sinh. Những doanh nghiệp đi trước trong hai lĩnh vực này sẽ không chỉ thích ứng, mà còn dẫn dắt thị trường.

Thứ ba, hãy nuôi dưỡng một khát vọng lớn hơn. Việt Nam cần những doanh nghiệp không chỉ thành công trong nước, mà có thể cạnh tranh và định vị trên thị trường quốc tế. Khát vọng vươn ra toàn cầu chính là động lực để nâng cấp chính mình.

Với các nhà hoạch định chính sách, thông điệp có lẽ còn rõ ràng hơn:

Thứ nhất, hãy đặt trọng tâm vào chất lượng thể chế và năng lực thực thi. Chính sách tốt chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi được đến cuộc sống. Mọi cải cách cần hướng tới việc giảm chi phí tuân thủ, tăng tính dự đoán và tạo niềm tin cho thị trường.

Thứ hai, hãy chuyển mạnh từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Nhà nước không chỉ là người đặt ra luật chơi, mà phải là người thiết kế hệ sinh thái phát triển, nơi doanh nghiệp có thể lớn lên và cạnh tranh công bằng.

Thứ ba, hãy coi dữ liệu và công nghệ là nền tảng của quản trị hiện đại. Một nhà nước vận hành dựa trên dữ liệu sẽ ra quyết định tốt hơn, nhanh hơn và minh bạch hơn- đó là điều kiện không thể thiếu trong kỷ nguyên mới.

Nhìn rộng hơn, tôi nghĩ thông điệp chung cho cả hai chủ thể là: chúng ta cần một “liên minh phát triển” mới giữa Nhà nước và doanh nghiệp dựa trên niềm tin, minh bạch và cùng hướng tới giá trị dài hạn.

Và nếu phải nói một câu cuối cùng, tôi xin chia sẻ thế này: Chặng đường phía trước sẽ không dễ dàng, nhưng Việt Nam đã có đủ nền tảng, đủ kinh nghiệm và đủ khát vọng. Vấn đề không phải là chúng ta có thể đi xa hay không, mà là chúng ta có dám đi nhanh hơn, đi thông minh hơn và đi cùng nhau hay không.

Trân trọng cảm ơn ông!