Đã đến lúc cần đến chiến lược sử dụng AI trong tòa soạn

Ý kiến trên nhận được sự đồng tình của chuyên gia Roy Bahat từ hãng tin Bloomberg. Ông này ví von có 3 cấp độ sử dụng AI vào trong quy trình sản xuất các tác phẩm báo chí tại các tòa soạn trên thế giới. Thứ tự bao gồm Máy dệt (thay thế con người bằng tự động hóa), Thước trượt (hỗ trợ, giúp con người làm việc hiệu quả hơn) và Cần cẩu (làm việc quá khả năng của con người).

Vậy các lãnh đạo cơ quan báo chí hãy thử nhìn vào đội ngũ nhân viên và tự đưa ra đánh giá, tờ báo của mình đang thuộc loại nào, máy dệt hay cần cẩu?

Khi AI đóng vai trò trợ lý phóng viên

Nếu đặt câu hỏi cho mỗi phóng viên, biên tập viên thì có lẽ đa phần các câu trả lời đều không thật lòng cho lắm. Một cuộc khảo sát gần đây do trang Slack tiến hành với 17.000 nhân viên văn phòng trên toàn cầu cho thấy có tới phân nửa (48%) thú nhận họ không thoải mái khi nói với người quản lý rằng mình đã sử dụng công cụ AI khi làm việc, vì sợ bị coi là kém năng lực hoặc lười biếng.

Không một phóng viên nào lại đi nói với sếp rằng tôi đã dùng ChatGPT để viết bài này, hay dùng Grok để dịch tin kia, bởi họ lo ngại tháng sau mình sẽ mất việc vì tổng biên tập thấy rằng AI hoàn toàn có thể thay thế người phóng viên kia.

Dĩ nhiên, đó chỉ là giả thiết, nhưng nó cũng phản ánh phần nào những giằng xé trong các tòa soạn trên khắp thế giới. Vấn đề là ở chỗ, đa phần các tòa soạn chưa hề có chính sách sử dụng AI một cách chính thức. Một cuộc khảo sát của Hiệp hội Truyền thông quốc tế INMA cho thấy chỉ có 13% lãnh đạo tòa soạn trên thế giới nói rằng tờ báo của họ có chính sách nói trên. Nghĩa là phần lớn các phóng viên, biên tập viên đều sử dụng AI một cách tự phát. Người được bạn bè chỉ cho, người học mót trên mạng, người tham gia một khóa đào tạo nào đó bên ngoài cơ quan.

Sự tự phát đó dẫn đến việc không nhất quán trong quá trình triển khai sử dụng AI vào quy trình sản xuất báo chí, đồng thời làm dấy lên lo ngại về những sản phẩm kém chất lượng hoặc vi phạm đạo đức. Không phải ngẫu nhiên mà trong Báo cáo xu hướng 2025 của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters, chuyên gia Nic Newman đã tổng kết, một trong những từ được nhắc đến nhiều nhất trong năm nay sẽ là “AI Slop” (vũng lầy trí tuệ nhân tạo), ám chỉ những sản phẩm (văn bản hoặc hình ảnh, video…) kém chất lượng được tạo ra bởi AI.

Thực sự, cơn lốc Gen AI (trí tuệ nhân tạo tạo sinh) đã tạo ra hội chứng FOMO trong làng báo. Nhiều cơ quan báo chí chưa có chính sách và chiến lược nhất quán cho việc sử dụng AI nhưng cũng cố chạy đua với báo bạn. Kết quả là người ta thấy nhan nhản các video với người dẫn chương trình ảo na ná như nhau, hoặc những hình ảnh minh họa “giả trân” khiến người đọc lại càng có xu hướng rời bỏ báo chí.

Thậm chí, có tòa soạn còn buông lỏng đến độ giữ nguyên cả đoạn trả lời tự động của ChatGPT (hỏi người dùng đã hài lòng với kết quả được trả về hay chưa), hoặc không kiểm tra lại việc chatbot sử dụng thông tin quá cũ để viết bài về việc ông Donald Trump áp thuế lên hàng hóa Việt Nam (sử dụng tên Bộ trưởng tài chính Mỹ dưới thời Tổng thống nhiệm kỳ trước).

Ngay cả các cơ quan báo chí lớn cũng có thể mắc sai sót tương tự, thậm chí còn nghiêm trọng hơn thế. Đơn cử, tờ BuzzFeed ở Mỹ sử dụng AI để cá nhân hóa nội dung lẫn quảng cáo. Nhưng tờ này từng hiển thị với người đọc một bài viết về một người đàn ông tự tử và ngay sau đó lại gợi ý người đọc mua quần áo tương tự món đồ nạn nhân đã mặc!

Đương nhiên, cũng có những tòa soạn đã thật sự thành công khi áp dụng AI tích hợp vào hoạt động thu thập và sản xuất tin tức. Khi đó, AI đóng vai trò như một trợ lý cần cù của các phóng viên, biên tập viên. Nhà báo có thể sử dụng công cụ đơn giản như NotebookLM để tóm tắt tài liệu dài tới hàng chục trang, tạo sơ đồ tư duy để từ đó triển khai các tuyến tin bài hiệu quả, mà nếu không có AI, họ có khi phải mất cả ngày, thậm chí vài ngày để đọc hiểu, ghi chép, gạch đầu dòng…

Tương tự, nhà báo trong thời đại số có lẽ không còn ai bóc băng bằng cách nghe đi nghe lại giống như thời sinh viên 7X học tiếng Anh với chiếc Sony Walkman. Bởi công cụ Otter không những phân biệt chính xác giọng của từng người trong đoạn ghi âm, mà còn tạo tóm tắt hoặc lập hẳn đề cương chi tiết dựa trên nội dung cuộc hội thoại. Hoặc ngược lại, nếu phóng viên đến sát giờ phỏng vấn vẫn chưa nghĩ ra được câu hỏi gì hay ho dành cho nhân vật thì cũng có thể nhờ ChatGPT đặt hộ câu hỏi cho mình.

Rồi những bản tin mang tính lặp đi lặp lại (thời tiết, tỷ giá hối đoái) cũng có thể được viết bằng GenAI nếu như phóng viên đặt lệnh (prompt) chính xác. Hay nếu muốn vẽ biểu đồ, phóng viên cũng không cần mất công lọc dữ liệu, trực quan hóa như trước, bởi AI Agents có thể làm điều đó một cách dễ dàng nếu phóng viên biết tạo quy trình chuẩn đầu vào.

GenAI còn có thể hỗ trợ khai thác kho lưu trữ thông tin để xác thực tin tức, tìm thêm tư liệu nền hoặc hình ảnh bổ sung, tạo các nội dung đi kèm, so sánh bài viết với hướng dẫn về phong cách viết hoặc độ dài tiêu chuẩn, gợi ý tiêu đề, chèn từ khóa SEO và định dạng nội dung sao cho phù hợp với đa nền tảng.

Câu chuyện được kể bởi con người vẫn là khác biệt

Nhưng nếu AI làm được nhiều điều như vậy thì đâu là vai trò của con người trong tòa soạn, liệu sẽ có tòa soạn chỉ còn một vài người bấm nút, còn lại toàn các phóng viên, biên tập viên AI? Chuyên gia Sonali Verma, người đứng đầu bộ phận sáng kiến về GenAI của INMA cho rằng các biên tập viên, thay vì phải gánh vác toàn bộ công đoạn sản xuất thì sẽ đóng vai trò như “cánh cổng cuối cùng” nhờ vào kỹ năng, kinh nghiệm và cả sự nhạy cảm, đòi hỏi có cái nhìn tổng thể trước những vấn đề phức tạp.

“Bằng sự nhạy cảm của mình, biên tập viên sẽ biết được bài viết này có thiên vị bên nào đó hay không, tiêu đề này có phản cảm, gây ra những hiểu lầm về chính trị, văn hóa hay không?” - bà Verma nói. Trong nhiều trường hợp, máy móc vô cảm sẽ không thể biết được có những vấn đề không nên nói ra ở hoàn cảnh này, ngữ cảnh kia, bởi điều đó còn liên quan đến trực giác của con người. Verma cũng đưa ra lời khuyên cho các cơ quan báo chí nên tập trung vào những thứ mà AI không thể bắt chước nổi, nhằm tăng cường trải nghiệm và cảm xúc cho độc giả.

Trong cuộc tập huấn gần đây của FT Strategies (thuộc Financial Times) dành cho các cơ quan báo chí Đông Nam Á, các chuyên gia của FT nêu ý kiến: Hãy để tác nhân (AI Agents) gánh vác những công việc nhàm chán hoặc không thuộc sở trường của nhà báo, từ đó con người có thêm thời gian tập trung vào những tác vụ thật sự có ý nghĩa và tạo dấu ấn.

Chẳng hạn trong việc phân tích dữ liệu phục vụ các tác phẩm phóng sự điều tra. Xu hướng này sẽ tăng tốc trong thời gian tới, nhất là khi công nghệ được cải thiện và trở nên quen thuộc hơn với chúng ta. Đơn cử như trong vụ Panama Papers, AI đã hỗ trợ rất tốt Hiệp hội các cây bút điều tra quốc tế phân tích hàng triệu trang hồ sơ của các công ty ngoài khơi (offshore) để phơi bày các chiêu né thuế của các tập đoàn lớn.

Và để kết thúc bài viết này, xin trích ý kiến của Giáo sư Charlie Beckett, Giám đốc sáng kiến JournalismAI tại Trường Kinh tế London: “Chúng ta phải tự hỏi: Giá trị con người mang đến cho báo chí là gì? Quan trọng nhất vẫn là những điều chân thật, những câu chuyện được kể bởi con người, về con người".

Những trường hợp thành công khi sử dụng AI trong báo chí

●     Ekstra Bladet (Đan Mạch): Tờ báo này đã triển khai các hệ thống đề xuất dựa trên AI, xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và AI tạo sinh để cá nhân hóa nội dung và tự động hóa một số quy trình. Nhờ đó, họ ghi nhận sự gia tăng đáng kể về lượng độc giả, tỷ lệ nhấp chuột (CTR) và đặc biệt là tỷ lệ đăng ký tăng 35%. Họ cũng phát triển các công cụ biên tập dựa trên AI tạo sinh để hỗ trợ phóng viên.

●     Russmedia (Áo): Sáng kiến "Russmedia meets AI" của họ đã tích hợp AI vào hệ thống quản lý nội dung (CMS) để tăng hiệu quả hoạt động của tòa soạn. AI giúp các biên tập viên thực hiện các tác vụ như viết lại hoặc rút gọn bài viết, phân loại nội dung, gợi ý tiêu đề và tóm tắt bài viết. Họ cũng phát triển công cụ tìm kiếm hình ảnh dựa trên AI tùy chỉnh và sử dụng AI cho các tính năng nhỏ hơn như quiz, đề xuất nội dung cá nhân hóa, và tường lửa thông minh.

●     Schibsted (Bắc Âu): Tập đoàn xuất bản này đã sử dụng giọng nói tổng hợp và danh sách phát âm thanh do AI tạo ra để tăng gấp đôi tỷ lệ hoàn thành bài viết của người nghe so với người đọc, đồng thời tiếp cận hiệu quả hơn khán giả trẻ tuổi. Họ cũng triển khai AI cho việc sao chép (transcription), với công cụ JoJo giúp tiết kiệm hơn 18.000 giờ làm việc tại VG.

●     The San Francisco Chronicle (Mỹ): Báo này đã ra mắt "Chowbot", một chatbot hỗ trợ bởi AI được đào tạo trên các bài đánh giá và hướng dẫn ẩm thực của họ để cung cấp đề xuất nhà hàng cho độc giả.

●     The New York Times (Mỹ): Tờ báo này sử dụng học máy (ML) cho mô hình tường lửa động (dynamic paywall) để dự đoán khả năng đăng ký của người dùng. Họ cũng thử nghiệm AI tạo sinh cho việc nhắm mục tiêu quảng cáo theo ngữ cảnh với sản phẩm BrandMatch.

●     HT Media (Ấn Độ): Trên trang tin tài chính Mint, họ đã ra mắt một chatbot AI được đào tạo trên nội dung của báo, cung cấp trải nghiệm truy vấn tương tác cho độc giả. Việc khám phá AI cho các công cụ đề xuất cũng giúp tăng mức độ tương tác của người dùng.

●     Reuters (Toàn cầu): Hãng tin này sử dụng AI và học máy để phân tích các bộ dữ liệu lớn trong báo cáo điều tra, ví dụ như trực quan hóa quy mô buôn bán fentanyl ở Mỹ. Reuters News Tracer cũng sử dụng học máy để nhanh chóng xác định và xác minh tin nóng.

●     Agence France-Presse (AFP, Toàn cầu): AFP sử dụng các công cụ kỹ thuật số và AI trong nhóm điều tra để chống lại thông tin sai lệch. Họ cũng tạo ra các video ngắn hướng dẫn công chúng cách xác minh thông tin trực tuyến, thu hút hàng nghìn lượt xem trên nhiều ngôn ngữ.