Báo động tình trạng gian lận tín chỉ carbon: Việt Nam cần làm gì?

Loạt vụ gian lận trong giao dịch tín chỉ carbon

Đầu tháng 9/2024, Cơ quan Môi trường Đức thông báo từ chối cấp tín chỉ carbon cho 215.000 tấn khí thải, trị giá khoảng 18 triệu euro (tương đương 21 triệu USD), của các công ty dầu mỏ trong nước. Quyết định này được đưa ra sau khi cơ quan này phát hiện dấu hiệu gian lận trong một số dự án khí hậu ở nước ngoài.

Theo quy định của Liên minh châu Âu (EU) về giảm phát thải khí nhà kính, các công ty dầu mỏ phải đáp ứng yêu cầu sản xuất nhiên liệu thân thiện với môi trường hơn. Để đạt mục tiêu này, các doanh nghiệp phát thải nhiều như Shell và các công ty dầu mỏ khác thường đầu tư vào các dự án được gọi là “giảm phát thải đầu nguồn” (Upstream Emission Reductions - UER). Thông qua các khoản đầu tư này, họ sẽ được cấp tín chỉ UER, cho phép bù đắp lượng khí thải của mình bằng cách hỗ trợ giảm phát thải ở những khu vực khác trên thế giới.

Tuy nhiên, hệ thống này đã gặp nhiều chỉ trích vì thiếu minh bạch và khó xác minh hiệu quả thực tế. Trong vụ việc tại Đức, cơ quan môi trường đã phát hiện nhiều dấu hiệu gian lận thông qua hình ảnh vệ tinh và thông tin tố giác. Cụ thể, hồi tháng 1/2024, cổng thông tin tố giác của Shell đã nhận được báo cáo cho biết tập đoàn này đầu tư vào một dự án trang trại nuôi gà, thay vì dự án giảm phát thải carbon như đã khai báo. Điều tra sau đó đã xác nhận nhiều điểm bất thường trong 8 dự án khí hậu mà các công ty dầu mỏ tại Đức đã tài trợ ở nước ngoài để nhận tín chỉ UER.

Trên cơ sở các phát hiện này, cơ quan môi trường Đức đã thu hồi 7 trong số 8 đơn xin phê duyệt dự án và đang tiếp tục rà soát 13 dự án khác. “Sẽ không có chứng chỉ UER mới nào từ các dự án này được đưa ra thị trường,” ông Dirk Messner, Chủ tịch Cơ quan Môi trường Đức, khẳng định, đồng thời cam kết đẩy nhanh tiến độ điều tra dựa trên các bằng chứng hiện có.

Cùng thời điểm này, cảnh sát Đức cũng đã khám xét văn phòng của các công ty kiểm toán UER Muller-BBM Cert tại Kerpen, TUV Rheinland tại Cologne và Verico tại Langenbach, những đơn vị chịu trách nhiệm xác minh các dự án UER đang bị xem xét. Tổng cộng 17 người, bao gồm giám đốc điều hành và nhân viên của các công ty này, hiện đang bị điều tra với cáo buộc gian lận thương mại.

Trường hợp tại Đức không phải là trường hợp duy nhất. Hồi tháng 6/2024, Cảnh sát Liên bang Brazil cũng phát động chiến dịch “Greenwashing” nhằm triệt phá một băng đảng tội phạm bị cáo buộc tạo ra và bán tín chỉ carbon giả từ các dự án REDD (giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng) bất hợp pháp. Theo cảnh sát Brazil, từ năm 2016 đến 2018, băng đảng này đã sử dụng quyền sở hữu tài sản giả và dữ liệu sai lệch để tạo ra các tín chỉ carbon ảo, thu lợi khoảng 34 triệu USD. Trong khi đó, những người mua tín chỉ carbon đều tin rằng, họ đang hỗ trợ các nỗ lực bảo tồn rừng. Vụ lừa đảo này đã gây tổn hại nghiêm trọng đến thị trường tín dụng carbon của Brazil, làm suy yếu các sáng kiến ​​môi trường.

Cùng lúc, các cuộc điều tra từ The Guardian và tổ chức giám sát Corporate Accountability vào năm 2023 cũng phát hiện tới 39 trong số 50 dự án bù trừ phát thải hàng đầu thế giới có nhiều sai sót nghiêm trọng, làm suy giảm đáng kể hiệu quả cắt giảm phát thải như cam kết.

'Gian lận tín chỉ carbon làm suy giảm niềm tin của DN'

Theo ThS. Phan Thị Kim Ngân, giảng viên Trường Đại học Luật TP. HCM, gian lận trong thị trường tín chỉ carbon có thể làm suy yếu hiệu quả cắt giảm khí nhà kính. Việc gian lận trong thị trường carbon cũng sẽ gây ra sự bất ổn cho thị trường, đặc biệt là vấn đề điều tiết giá giao dịch tín chỉ carbon và hạn ngạch phát thải khí nhà kính, gây mất động lực giảm phát thải và làm méo mó tín hiệu thị trường. Bà Ngân nhận định, tín chỉ carbon ảo không đại diện cho bất kỳ hành vi cắt giảm thực sự nào, tạo ra ảo tưởng về tiến bộ trong việc giảm phát thải, trong khi lượng khí nhà kính thực tế vẫn không được kiểm soát.

Bên cạnh đó, gian lận cũng gây ra sự bất ổn về giá, làm giảm niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp khi tham gia vào hệ thống này.

"Việc gian lận cũng sẽ làm giảm độ tin cậy đối với thị trường, mất niềm tin của các chủ thể tham gia vào tín chỉ carbon. Sự thiếu tin tưởng vào thị trường sẽ không thúc đẩy sự tích cực tham gia và từ đó giảm sự năng động của thị trường, làm chậm quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp", bà Ngân nhấn mạnh.

Vị chuyên gia này cũng cho rằng gian lận tín chỉ carbon cũng làm gia tăng chi phí cho việc giám sát và quản lý thị trường tín chỉ carbon. Theo đó, việc kiểm soát gian lận trong tín chỉ carbon là vấn đề cốt lõi quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả vận hành thị trường và đạt được các mục tiêu cơ bản trong cắt giảm khí nhà kính, đặc biệt trong bối cảnh chuẩn bị vận hành tín chỉ carbon ở Việt Nam.

Theo Ths Ngân, về cơ chế kiểm soát gian lận trong tín chỉ carbon, Việt Nam cần tiếp cận theo 3 trụ cột cốt lõi là ngăn ngừa – phát hiện – xử lý; từng bước kiểm soát rủi ro về gian lận trong tín chỉ carbon, khởi đầu là ngăn ngừa các rủi ro gian lận có thể phát sinh khi thị trường đi vào vận hành chính thức.

"Trong trường hợp áp dụng cơ chế ngăn ngừa không hiệu quả, các hành vi gian lận phát sinh trên thị trường, dẫn đến nhu cầu thiết yếu về việc nhận diện và phát hiện sớm các hành vi đó để giảm thiểu mức thấp nhất tác động cho thị trường. Sau cùng, cơ chế xử lý vi phạm cần được thiết lập theo hướng đủ sức răn đe, chế tài mạnh mẽ và các cơ chế về tài chính, hành chính,... cần được kết hợp nhằm tăng sự trong sạch và lành mạnh cho thị trường", bà Ngân nhấn mạnh.

Về mặt pháp lý, bà Ngân cho hay để đảm bảo việc kiểm soát gian lận trên tín chỉ carbon được hiệu quả, cần thiết lập và hoàn thiện khung pháp lý theo hướng quy định đầy đủ các yêu cầu cần thiết cho việc ngăn ngừa và nhận diện được các rủi ro gian lận có thể phát sinh, cũng như chế tài xử lý phù hợp. Khung pháp lý riêng về tín chỉ carbon cần sớm được ban hành, đảm bảo kiểm soát hiệu quả các hành vi gian lận, tiến tới thiết lập và vận hành tín chỉ carbon một cách hiệu quả.

"Cần có cơ chế xử lý vi phạm đối với các hành vi gian lận trong tín chỉ carbon. Thiết lập cơ chế xử lý vi phạm rõ ràng, nghiêm minh và có tính răn đe cao giúp tăng cường hiệu quả kiểm soát gian lận. Trong bối cảnh tín chỉ carbon còn mới tại Việt Nam, nếu không có hệ thống chế tài đủ mạnh, các hành vi vi phạm như khai báo sai số liệu phát thải, làm giả tín chỉ carbon, hoặc thông đồng trong khâu kiểm định sẽ rất khó bị ngăn chặn kịp thời và có thể làm suy yếu toàn bộ hệ thống", bà Ngân nói thêm.