Xây dựng đô thị bền vững: Tái thiết toàn diện hay cải tạo từng phần?

Đô thị hóa là một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi cơ cấu xã hội của mọi quốc gia. Tính đến trước ngày 1/7/2025, tỷ lệ đô thị hóa tại Việt Nam đạt khoảng 42%, song khu vực đô thị đã đóng góp tới 70% GDP cả nước.

Với mục tiêu trở thành nước công nghiệp phát triển vào năm 2045, Việt Nam buộc phải đẩy nhanh quá trình đô thị hóa theo hướng chất lượng, bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu, đưa tỷ lệ này lên mức 70% dân số trong hai thập kỷ tới.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa tại Việt Nam diễn ra với tốc độ nhanh chóng, kéo theo nhiều thách thức về quy hoạch, hạ tầng và môi trường. Theo TS.KTS Trương Văn Quảng - Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, phát triển đô thị nhanh nhưng thiếu quy hoạch đồng bộ, thiếu kết nối vùng hay thiếu nguồn lực quản lý, sẽ dễ dẫn đến phân hóa không gian, bất bình đẳng và suy giảm chất lượng sống.

Tái thiết đô thị: Thay đổi toàn diện hay cải tạo từng phần

Đô thị hóa không chỉ là mở rộng địa giới hay tăng dân số đô thị, mà còn là chuyển đổi căn bản lối sống, cơ cấu lao động và mô hình phát triển. Từ góc độ thể chế, việc thực hiện chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh và xã/phường) là bước ngoặt trong quản lý lãnh thổ.

The các chuyên gia, cả nước giảm từ 63 tỉnh, thành xuống 34 đơn vị hành chính, đồng thời tinh giản gần 70% đơn vị hành chính cơ sở. Cấu trúc hành chính mới này đòi hỏi tư duy quy hoạch và quản lý đô thị hoàn toàn khác – khi mỗi phường, xã không còn đơn thuần là đơn vị hành chính, mà trở thành “đơn vị đô thị” với chức năng cư trú, sản xuất, thương mại và quản trị cộng đồng.

TS. Trương Văn Quảng nhận định, điều này kéo theo yêu cầu tái cấu trúc không gian phát triển: ranh giới giữa đô thị và nông thôn trở nên mềm hơn, các khu vực phát triển đô thị mới phải được xác định trong quy hoạch tỉnh và vùng, đồng thời các trung tâm động lực vùng cần có chiến lược phát triển mới, phù hợp với điều kiện của từng địa phương.

Trong bối cảnh mới, một cuộc chuyển mình trong tư duy phát triển đang được đặt ra, từ cách tiếp cận cải tạo từng phần sang tái thiết toàn diện, hướng tới xây dựng các đô thị bao trùm, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo giới kiến trúc sư, khái niệm "tái thiết đô thị" (Urban Regeneration) đang dần thay thế cho "cải tạo đô thị" (Urban Renewal) - vốn chỉ tập trung vào nâng cấp hạ tầng vật chất. Tái thiết đô thị hướng đến một quá trình toàn diện hơn, bao gồm tái cấu trúc không gian, phục hồi kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc văn hóa, với sự tham gia tích cực của cộng đồng và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số.

Kinh nghiệm từ các quốc gia đi đầu như Seoul, Singapore, Tokyo, Barcelona, Anh và Hồng Kông cho thấy, thành công của tái thiết đô thị toàn diện phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền các cấp, khu vực tư nhân và người dân.

Seoul nổi bật với các dự án lấy con người làm trung tâm, trong khi Singapore chú trọng tích hợp giữa tái thiết và bảo tồn di sản. Tokyo áp dụng hiệu quả công cụ điều chỉnh đất đai, còn Barcelona chuyển mình thành công từ thành phố công nghiệp sang trung tâm sáng tạo.

Theo TS. Nguyễn Quang – Nguyên Giám đốc UN-Habitat Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, phân quyền phải đi đôi với điều phối vùng và tích hợp quy hoạch, nếu không sẽ dẫn đến xung đột trong quản lý không gian, đầu tư và dịch vụ công. Do đó, Việt Nam cần xây dựng Luật Quản lý Phát triển Đô thị 2025 như một khung pháp lý tổng thể, xác lập mô hình quản trị đa cấp, đa ngành, bảo đảm tính thống nhất trong quy hoạch, hạ tầng, tài chính và dữ liệu.

Theo PGS.TS.KTS Nguyễn Vũ Phương - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng ACST (Bộ Xây Dựng) - Việt Nam cần xây dựng mô hình Quản trị tái thiết đô thị phù hợp với bối cảnh trong nước, dựa trên ba trụ cột chính là thể chế linh hoạt, tài chính đa nguồn và ứng dụng công nghệ số. Trong đó, phân định rõ trách nhiệm giữa chính quyền cấp tỉnh là vai trò chiến lược, điều phối và cấp xã/phường là vai trò thực thi, giám sát. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư, thiết lập các quỹ tái thiết đô thị, và ứng dụng các công nghệ để nâng cao hiệu quả quản lý.

Theo dự thảo sửa đổi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024, Bộ Xây dựng sẽ không trực tiếp tổ chức lập quy hoạch; việc này do Thủ tướng giao và ủy quyền cho UBND cấp tỉnh. Các quy hoạch trong phạm vi xã sẽ do UBND cấp xã phê duyệt, còn các quy hoạch liên xã thuộc thẩm quyền cấp tỉnh. Đây là bước tiến quan trọng, khẳng định tinh thần “phân cấp – phân quyền – trách nhiệm giải trình” trong mô hình chính quyền hai cấp.

Thay đổi trong quản trị đô thị bằng số hóa và AI

TS. Trương Văn Quảng cho rằng, quy hoạch không thể tách rời quản lý, và quản lý không thể hiệu quả nếu thiếu công cụ số và khung pháp lý rõ ràng. Khi chính quyền địa phương được trao quyền lập và phê duyệt quy hoạch, họ cũng phải chịu trách nhiệm trước cộng đồng về việc bảo đảm chất lượng, minh bạch và hiệu quả đầu tư phát triển đô thị.

Theo GS.TS.KTS. Đỗ Hậu - Hội Quy hoạch Phát triển Đô thị Việt Nam, việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng là nền tảng quan trọng để triển khai hiệu quả. Bên cạnh đó, việc kết hợp giữa ứng dụng công nghệ hiện đại và ưu tiên phát triển không gian xanh, giao thông bền vững là những yếu tố then chốt. Ông cho rằng, việc phát triển các công cụ tài chính sáng tạo, huy động sự tham gia của khu vực tư nhân và nguồn vốn xã hội sẽ góp phần giải quyết thách thức về nguồn lực.

Ông Nguyễn Duy Hưng - Phó Trưởng Ban, Ban Chính sách, Chiến lược Trung Ương, cũng nhận định, trong giai đoạn mới, phát triển đô thị phải được kiến tạo trên ba nền tảng cốt lõi: đổi mới sáng tạo và khoa học – công nghệ trong công tác quy hoạch và vận hành đô thị; số hóa toàn diện các quy trình liên quan đến xây dựng, đất đai và hạ tầng năng lượng.

Theo ông Phan Thanh Sơn - Phó Chủ tịch, kiêm Giám đốc Phát triển Kinh doanh, Khối Doanh nghiệp của FPT IS - AI chính là nền tảng cho sự chuyển đổi toàn diện, giúp biến "dữ liệu thô" thành "thông minh hành động" trong mọi lĩnh vực của đô thị, từ quy hoạch, giao thông, năng lượng đến y tế, giáo dục và quản trị.

Hướng tới tầm nhìn 2045, ông Phan Thanh Sơn cho rằng, sự phát triển đô thị tại Việt Nam cần được dẫn dắt bởi sự chuyển đổi ba chiều: từ đô thị vật lý sang đô thị số, từ dẫn dắt bởi chính phủ sang dẫn dắt bởi sự hợp tác đa phương (doanh nghiệp - viện nghiên cứu - cộng đồng), và hướng tới một xã hội số toàn diện. Trong đó, bốn trụ cột chiến lược bao gồm Chính phủ Kiến tạo, Đổi mới 2.0, Công nghệ 4.0 và 11 Nhóm Công nghệ Chiến lược, với nền tảng là Hạ tầng số và Dữ liệu Quốc gia.

TS. Nguyễn Quang cho rằng, cơ hội lớn của Việt Nam nằm ở việc kết nối quản trị vùng với phát triển hạ tầng chiến lược. Khi được điều phối bằng thể chế hai cấp linh hoạt, những hành lang này sẽ trở thành “xương sống phát triển” cho các vùng kinh tế trọng điểm, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa các đô thị trung tâm với các khu vực nông thôn vệ tinh.