Chấm dứt 'vừa đá bóng vừa thổi còi' ở doanh nghiệp nhà nước

Nghị quyết 79-NQ/TW được ban hành trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực doanh nghiệp nhà nước ngày càng trở nên cấp thiết, khi khu vực này vẫn nắm giữ nguồn lực lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng.

Xung quanh những điểm mới của nghị quyết cũng như các giải pháp nhằm phát huy vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance có cuộc trò chuyện với với ông Nguyễn Sĩ Dũng, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

Phân định rõ ràng ba vai trò

-Thưa ông, Nghị quyết 79-NQ/TW vừa được ban hành với mục tiêu nâng cao hiệu quả khu vực doanh nghiệp nhà nước. Ông nhìn nhận đâu là điểm mới quan trọng nhất của nghị quyết lần này so với các chủ trương trước đây?

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Nghị quyết 79 có một bước tiến rất đáng chú ý khi mở rộng và làm rõ nội hàm của kinh tế nhà nước. Theo tinh thần của nghị quyết, kinh tế nhà nước không chỉ bao gồm doanh nghiệp nhà nước mà còn bao gồm các công cụ và nguồn lực kinh tế do Nhà nước nắm giữ như tài sản công, ngân sách, các quỹ tài chính nhà nước, các định chế tài chính và các công cụ điều tiết vĩ mô.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa rất quan trọng về mặt tư duy. Khi kinh tế nhà nước được hiểu theo nghĩa rộng như vậy, doanh nghiệp nhà nước sẽ trở lại đúng với bản chất của mình, đó là những doanh nghiệp hoạt động theo logic kinh tế, lấy hiệu quả và cạnh tranh làm tiêu chuẩn. Nhà nước không nên và cũng không thể giao cho doanh nghiệp nhà nước quá nhiều nhiệm vụ ngoài chức năng kinh doanh.

Nói cách khác, nghị quyết đã tạo ra sự phân định rõ ràng hơn giữa ba vai trò của Nhà nước: Nhà nước là nhà quản lý, Nhà nước là chủ sở hữu tài sản và Nhà nước là nhà đầu tư. Khi ba vai trò này được tách bạch, doanh nghiệp nhà nước sẽ có điều kiện vận hành theo nguyên tắc thị trường minh bạch và hiệu quả hơn.

Theo tôi, chính sự thay đổi về tư duy này là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới.

Thực tế nhiều năm qua, khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn nắm giữ nguồn lực lớn của nền kinh tế nhưng hiệu quả hoạt động chưa tương xứng. Theo ông, những “điểm nghẽn” cốt lõi nào đang cản trở việc phát huy vai trò của khu vực này?

Theo tôi, có thể thấy ba “điểm nghẽn” cốt lõi.

Thứ nhất là sự chưa rõ ràng trong phân định vai trò của Nhà nước. Trong nhiều trường hợp, Nhà nước vừa là cơ quan quản lý, vừa là chủ sở hữu, vừa ban hành chính sách điều tiết thị trường. Khi các vai trò này chưa được tách bạch đầy đủ thì rất dễ dẫn đến tình trạng quản trị thiếu minh bạch, trách nhiệm giải trình không rõ ràng và động lực kinh doanh bị suy giảm.

Thứ hai là cơ chế quản trị doanh nghiệp còn nhiều ràng buộc hành chính. Không ít doanh nghiệp nhà nước vẫn chịu sự chi phối khá nặng của các thủ tục quản lý, từ đầu tư, nhân sự cho đến phân phối lợi nhuận. Khi quyền tự chủ bị hạn chế, khả năng phản ứng nhanh với thị trường cũng bị hạn chế. Trong khi đó, kinh doanh hiện đại đòi hỏi sự linh hoạt và sáng tạo.

Thứ ba là tâm lý sợ trách nhiệm trong quá trình ra quyết định. Trong bối cảnh cơ chế giám sát ngày càng chặt chẽ, nhiều cán bộ quản lý doanh nghiệp có xu hướng lựa chọn sự an toàn hơn là đổi mới. Điều này khiến không ít cơ hội đầu tư, đổi mới công nghệ hoặc mở rộng thị trường bị bỏ lỡ.

Vì vậy, muốn khu vực doanh nghiệp nhà nước phát huy được vai trò của mình thì điều quan trọng không chỉ là bổ sung nguồn lực mà phải cải cách mạnh mẽ thể chế quản trị, tách bạch vai trò của Nhà nước, tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp và thiết kế cơ chế trách nhiệm minh bạch, khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Một nội dung đáng chú ý trong nghị quyết là yêu cầu nâng cao quản trị doanh nghiệp theo chuẩn mực thị trường và quốc tế. Theo ông, việc thay đổi mô hình quản trị cần bắt đầu từ đâu để tạo ra chuyển biến thực chất?

Theo tôi, điểm khởi đầu quan trọng nhất là xác lập đúng quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp nhà nước, tức là chuyển từ tư duy “quản lý doanh nghiệp” sang tư duy “quản trị vốn của chủ sở hữu”.

Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, Nhà nước không nên trực tiếp can thiệp vào các quyết định kinh doanh cụ thể của doanh nghiệp. Vai trò phù hợp hơn là đóng vai trò một nhà đầu tư hoặc cổ đông lớn, đặt ra mục tiêu, giám sát hiệu quả và bảo đảm kỷ luật tài chính. Doanh nghiệp được trao quyền tự chủ tương xứng và phải chịu trách nhiệm về các quyết định kinh doanh của mình.

Từ nguyên tắc này, cải cách quản trị doanh nghiệp nhà nước cần bắt đầu từ ba khâu then chốt. Thứ nhất là xây dựng hội đồng quản trị thực sự chuyên nghiệp và độc lập. Thứ hai là áp dụng các chuẩn mực minh bạch và trách nhiệm giải trình theo thông lệ quốc tế, từ công bố thông tin, kiểm toán đến quản trị rủi ro. Thứ ba là gắn trách nhiệm với cơ chế đánh giá và đãi ngộ dựa trên kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, ông đánh giá thế nào về vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp nhà nước?

Doanh nghiệp nhà nước vẫn có vai trò quan trọng, nhưng vai trò đó cần được thiết kế lại cho phù hợp với logic của nền kinh tế hiện đại. Doanh nghiệp nhà nước không nên được kỳ vọng trở thành lực lượng chủ đạo trong mọi lĩnh vực.

Trong nền kinh tế thị trường năng động, khu vực tư nhân thường có lợi thế vượt trội về sự linh hoạt và khả năng nắm bắt cơ hội thị trường. Tuy nhiên, trong một số lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược hoặc đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn, thời gian hoàn vốn dài và rủi ro cao, doanh nghiệp nhà nước có thể đóng vai trò “người mở đường”. Chẳng hạn như hạ tầng năng lượng, hạ tầng số, công nghiệp nền tảng, công nghệ lõi hay các dự án mang tính dẫn dắt thị trường.

Điều quan trọng là vai trò dẫn dắt đó không nên được hiểu theo nghĩa độc quyền hay bao cấp, mà là tạo ra các nền tảng phát triển để khu vực tư nhân tham gia và phát triển mạnh mẽ hơn.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn. Theo ông, vấn đề này cần được thể chế hóa ra sao để tránh tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”?

Theo tôi, trước hết cần thiết kế một mô hình thể chế rõ ràng về ba vai trò của Nhà nước: nhà quản lý, nhà đầu tư và chủ sở hữu tài sản công. Cơ quan quản lý nhà nước phải tập trung vào việc xây dựng luật lệ, chính sách và thiết lập khung khổ điều tiết thị trường.

Trong khi đó, chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nên được giao cho một tổ chức chuyên nghiệp, hoạt động theo nguyên tắc quản trị đầu tư.

Tổ chức này sẽ đặt ra mục tiêu hiệu quả vốn, giám sát hoạt động của doanh nghiệp thông qua hội đồng quản trị, nhưng không can thiệp trực tiếp vào các quyết định kinh doanh hằng ngày. Đồng thời, cần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình đối với các quyết định liên quan đến đầu tư vốn, bổ nhiệm lãnh đạo và đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Cần thiết lập hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp

Thực tế cho thấy nhiều lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước còn e ngại rủi ro khi ra quyết định đầu tư hoặc đổi mới. Theo ông, cần cơ chế gì để khuyến khích dám nghĩ, dám làm nhưng vẫn kiểm soát rủi ro?

Tâm lý e ngại rủi ro thực chất xuất phát từ cơ chế trách nhiệm chưa được thiết kế hợp lý. Khi trách nhiệm cá nhân gắn chặt với kết quả cuối cùng của một quyết định đầu tư, trong khi kinh doanh luôn tiềm ẩn rủi ro khách quan, lựa chọn an toàn nhất đôi khi lại là không ra quyết định.

Theo tôi, cần xây dựng cơ chế đánh giá trách nhiệm dựa trên quy trình ra quyết định chứ không chỉ dựa trên kết quả cuối cùng. Nếu một dự án được chuẩn bị đầy đủ, tuân thủ đúng quy trình thẩm định và được thông qua bởi các thiết chế quản trị hợp pháp thì người ra quyết định cần được bảo vệ ngay cả khi kết quả không đạt như kỳ vọng.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần thiết lập hệ thống quản trị rủi ro chuyên nghiệp và có thể áp dụng các cơ chế thử nghiệm đổi mới trong khuôn khổ kiểm soát, chẳng hạn như mô hình sandbox đối với các dự án công nghệ mới.

Cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước từng được kỳ vọng tạo động lực cải cách, nhưng tiến độ thời gian qua khá chậm. Theo ông, đâu là nguyên nhân chính?

Theo tôi, có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất là tâm lý thận trọng quá mức do lo ngại rủi ro pháp lý trong quá trình định giá doanh nghiệp, đặc biệt với những doanh nghiệp có nhiều tài sản đất đai hoặc tài sản vô hình.

Thứ hai là khung pháp lý và quy trình thực hiện còn phức tạp, phải qua nhiều bước và liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau.

Thứ ba là cách tiếp cận cổ phần hóa đôi khi vẫn mang nặng tư duy hành chính, coi đây chủ yếu là nhiệm vụ sắp xếp doanh nghiệp, thay vì một quá trình tái cấu trúc để nâng cao hiệu quả quản trị và huy động thêm nguồn lực từ thị trường.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, nhiều quốc gia vẫn duy trì các tập đoàn nhà nước mạnh nhưng hoạt động hiệu quả. Việt Nam có thể học hỏi điều gì từ các mô hình này, thưa ông?

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sự tồn tại của các tập đoàn nhà nước lớn không phải là vấn đề. Vấn đề cốt lõi nằm ở cách thiết kế thể chế quản trị và cách Nhà nước thực hiện vai trò chủ sở hữu.

Nhiều quốc gia như Singapore, Na Uy hay một số nền kinh tế Đông Á vẫn duy trì các doanh nghiệp nhà nước rất mạnh nhưng hoạt động hiệu quả nhờ áp dụng các chuẩn mực quản trị thị trường rất nghiêm ngặt.

Bài học quan trọng là tách bạch vai trò của Nhà nước với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, xây dựng hệ thống quản trị minh bạch và chuyên nghiệp, đồng thời thiết kế cơ chế khuyến khích dựa trên hiệu quả.

Theo tôi, trong giai đoạn tới, doanh nghiệp nhà nước nên tập trung vào các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế như hạ tầng năng lượng, hạ tầng giao thông chiến lược, hạ tầng số, logistics hoặc các chuỗi cung ứng quan trọng. Ngoài ra, doanh nghiệp nhà nước cũng có thể đóng vai trò mở đường trong các lĩnh vực công nghệ nền tảng, dữ liệu lớn hoặc các dự án đổi mới sáng tạo quy mô lớn.

Ngược lại, ở những ngành mà khu vực tư nhân có thể tham gia hiệu quả thì doanh nghiệp nhà nước không nhất thiết phải duy trì sự hiện diện quá lớn. Tôi kỳ vọng rằng khi Nghị quyết 79 được triển khai nhất quán, khu vực doanh nghiệp nhà nước sẽ có những chuyển biến quan trọng cả về tư duy, thể chế quản trị và hiệu quả hoạt động.

Doanh nghiệp nhà nước sẽ tập trung hơn vào nhiệm vụ cốt lõi là kinh doanh hiệu quả theo nguyên tắc thị trường, đồng thời được trao quyền tự chủ lớn hơn đi kèm với trách nhiệm giải trình rõ ràng. Nếu các định hướng này được thực hiện đồng bộ và kiên trì, khu vực doanh nghiệp nhà nước có thể bước sang một giai đoạn phát triển mới, tinh gọn hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn, qua đó góp phần củng cố nền tảng phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

-Trân trọng cảm ơn ông!