Chính phủ đề xuất loạt cơ chế đặc thù 'hút' tư nhân làm đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam

Chiều 8/12, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh thừa ủy quyền của Thủ tướng trình Quốc hội tờ trình về đề xuất bổ sung cơ chế, chính sách áp dụng cho dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam.

Thu hút tư nhân bằng cơ chế đặc biệt

Trình bày trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Xây dựng cho biết đa số các nước trên thế giới đầu tư hạ tầng đường sắt theo hình thức đầu tư công do các dự án mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhưng hiệu quả tài chính thấp, tổng mức đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn dài nên không hấp dẫn nhà đầu tư.

Một số dự án đầu tư theo phương thức PPP, hình thức đầu tư kinh doanh, trong quá trình đầu tư, khai thác cần có sự hỗ trợ của nhà nước. Tại Việt Nam hiện nay, các nhà đầu tư tư nhân chỉ mới thực hiện đầu tư các tuyến đường sắt chuyên dùng, bãi hàng, chưa thực hiện đầu tư đối với kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia.

Sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, đã có một số doanh nghiệp tư nhân đề xuất đầu tư dự án, trong khi Nghị quyết số 172/2024 của Quốc hội chưa có quy định liên quan đến hình thức đầu tư khác ngoài đầu tư công nên cần phải tiếp tục rà soát, nghiên cứu bổ sung các cơ chế chính sách để làm cơ sở triển khai thực hiện nếu áp dụng các hình thức đầu tư này.

Chính phủ cho rằng để huy động được nhà đầu tư tư nhân tham gia dự án cần một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt liên quan đến hỗ trợ tài chính, tín dụng, miễn thuế...

Để xây dựng, đánh giá các chính sách này cần có các số liệu liên quan tổng mức đầu tư, giải pháp kỹ thuật, kế hoạch triển khai, chủng loại phương tiện, thiết bị cho dự án...

Bên cạnh đó, do dự án có quy mô đặc biệt lớn, công nghệ, kỹ thuật phức tạp, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh… nên các cơ chế chính sách phải khả thi và phân tích, đánh giá kỹ lưỡng tác động liên quan, không đề xuất các cơ chế, chính sách khi không có cơ sở, chưa đánh giá kỹ lưỡng tác động; phải chống tiêu cực, tham nhũng và trục lợi chính sách trong quá trình xây dựng, ban hành chính sách, nhất là trong điều kiện cần huy động nguồn lực lớn trong thời gian ngắn.

Hiện Bộ Xây dựng đang phối hợp với các địa phương, Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) triển khai công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Công tác này đối với các hình thức đầu tư đều phải thực hiện, tuy nhiên theo Nghị quyết số 172/2024 được tách thành các dự án thành phần độc lập thuộc dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam.

Vì vậy, Chính phủ đề xuất tách nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và công tác di dời công trình điện có điện áp từ 110 kV trở lên thành các dự án độc lập, nguồn vốn được bố trí từ ngân sách Trung ương và địa phương, cấp trực tiếp cho địa phương, EVN để thực hiện. Trường hợp ngân sách Trung ương chưa kịp bố trí, các địa phương được chủ động cân đối nguồn ngân sách địa phương để thực hiện, ngân sách Trung ương sẽ hoàn trả sau khi cân đối được vốn. Giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết khoản này.

Chia sẻ lý do lựa chọn đề xuất này, cơ quan soạn thảo cho biết Luật Đầu tư công không quy định việc tách một dự án thành các dự án độc lập. Như vậy, để tách thành dự án độc lập thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội.

Việc tách thành dự án độc lập có ưu điểm công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình điện sẽ được triển khai độc lập và được triển khai song song với công tác lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, nguồn vốn ngân sách Trung ương được chuyển trực tiếp cho các địa phương (trường hợp ngân sách địa phương không cân đối đủ), EVN không qua Bộ Xây dựng nên có thể đẩy nhanh tiến độ thực hiện; trường hợp các địa phương cần điều chỉnh dự án giải phóng mặt bằng sẽ chủ động thực hiện mà không phụ thuộc vào dự án nên giảm được thủ tục, trình tự, tăng cường phân cấp cho địa phương.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng đề xuất cơ chế trong thời gian Quốc hội không họp, Quốc hội ủy quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định bổ sung, điều chỉnh cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt cho các phương thức đầu tư (nếu có) để kịp thời triển khai dự án và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Cơ sở của đề xuất này là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có phạm vi, quy mô, tổng mức đầu tư đặc biệt lớn, thời gian thực hiện kéo dài, tính chất công nghệ, kỹ thuật phức tạp, nhiều lĩnh vực mới, lần đầu tiên thực hiện tại Việt Nam nên chưa thể lường hết được các khó khăn, vướng mắc cũng như yêu cầu đòi hỏi các cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để tổ chức thực hiện thành công dự án nên Quốc hội đã có quy định nêu trên đối với hình thức đầu tư công, chưa áp dụng dụng cho các hình thức đầu tư khác.

Bên cạnh đó, Chính phủ đề xuất là trong thời gian Quốc hội không họp thì Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định bổ sung, điều chỉnh cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt cho các phương thức đầu tư (nếu có) để kịp thời triển khai dự án và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

Đề xuất Ủy ban Thường vụ "quyết" cơ chế đặc thù là không cần thiết

Thẩm tra tờ trình của Chính phủ, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết cơ quan thẩm tra nhận thấy việc bổ sung cơ chế, chính sách cho dự án là cần thiết.

Việc Quốc hội cho phép tách nội dung thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án quan trọng quốc gia thành dự án thành phần, theo cơ quan thẩm tra, đã có tiền lệ tại Nghị quyết số 38 của Quốc hội khóa 14 đối với dự án sân bay Long Thành.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng đề xuất của Chính phủ về việc tách công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình điện từ 110kV trở lên của Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam thành dự án riêng là có cơ sở. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ khái niệm “dự án độc lập”; xác định rõ sơ bộ tổng mức đầu tư, diện tích đất thu hồi, thời gian hoàn thành các dự án độc lập và sự đồng bộ, thống nhất của toàn dự án.

Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý phải bảo đảm không gây khó khăn, lãng phí nguồn lực khi chưa xác định được hướng tuyến, phạm vi, ranh giới thực hiện và kiểm soát chặt chẽ tổng mức đầu tư dự án.

Với đề xuất liên quan tới thẩm quyền quyết định của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Kinh tế và Tài chính dẫn Nghị quyết số 172 của Quốc hội về chủ trương đầu tư dự án đã quy định: “Trong thời gian Quốc hội không họp, Quốc hội ủy quyền cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định bổ sung, điều chỉnh cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt cho dự án”.

Đồng thời, tại khoản 14 Nghị quyết kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa 15, Quốc hội đã chấp thuận bổ sung hình thức đầu tư theo phương thức đối tác công tư với dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, bên cạnh hình thức đầu tư công. Quốc hội giao Chính phủ tổ chức lựa chọn hình thức đầu tư, nhà đầu tư theo quy định; trường hợp có cơ chế, chính sách khác vượt thẩm quyền của Chính phủ thì báo cáo Quốc hội xem xét, quyết định.

Do vậy, cơ quan thẩm tra cho rằng việc đề xuất chính sách trên là không cần thiết.

Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam được Quốc hội chốt chủ trương đầu tư tháng 11/2024 với tổng vốn sơ bộ khoảng 1,7 triệu tỷ đồng, tương đương 67 tỷ USD.

Dự án có chiều dài 1.541 km, điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội), điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TP. HCM), đi qua địa phận 15 tỉnh, thành phố; đường sắt khổ 1.435 mm, tốc độ thiết kế 350km/h, vận chuyển hành khách và có thể vận tải hàng hóa khi cần thiết.