Chính phủ số: Chuyển từ quản lý hành chính sang điều hành phát triển

Theo đánh giá của các chuyên gia chuyển đổi số trong khu vực công sẽ mở ra cơ hội lớn trong việc nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng dịch vụ công của đất nước.

Cùng với đó, câu chuyện về lợi ích lâu dài và chặng đường xa hơn của chuyển đổi số chính là việc phân tích dữ liệu lớn từ các cơ quan nhà nước có thể hỗ trợ dự báo và hoạch định chính sách, như dự báo nhu cầu y tế hoặc quy hoạch đô thị. Đồng thời, giúp các cơ quan nhà nước dễ dàng tham gia vào các nền tảng toàn cầu, học hỏi kinh nghiệm và thu hút đầu tư.

Rào cản lớn về hạ tầng và nguồn lực

Tiến trình chuyển đổi số hiện đối mặt với nhiều rào cản về hạ tầng kỹ thuật, thể chế pháp lý, năng lực tổ chức và nguồn nhân lực. Ở nhiều địa phương, hạ tầng chưa đồng bộ, dữ liệu giữa các cơ quan còn phân mảnh và thiếu kết nối, trong khi đội ngũ cán bộ còn lúng túng khi tiếp cận công nghệ mới. Các quy định pháp lý liên quan đến an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, định danh điện tử… cũng còn thiếu và chưa thống nhất, ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả triển khai.

Ông Nguyễn Hữu Thái Hòa - Phó Viện trưởng Viện Trí Việt (IVM/VUSTA), kiêm Chủ tịch Trung tâm Thông tin Truyền thông số Việt Nam (VDIC), chuyển đổi số trong khu vực công đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến cơ sở hạ tầng công nghệ và nguồn lực.

Trong đó, phát triển cơ sở hạ tầng công nghệ tại các cơ quan Nhà nước còn nhiều lạc hậu. Nhiều nơi vẫn sử dụng các hệ thống công nghệ cũ, không đồng bộ, gây khó khăn trong việc tích hợp các giải pháp số hóa mới, như các hệ thống lưu trữ dữ liệu riêng lẻ, không tương thích, làm chậm quá trình chia sẻ thông tin.

Đồng thời, ngân sách dành cho chuyển đổi số thường bị giới hạn, đặc biệt ở các địa phương hoặc cơ quan cấp cơ sở. Việc triển khai hạ tầng như trung tâm dữ liệu, mạng lưới 5G, hoặc phần mềm quản lý đòi hỏi chi phí lớn, nhưng nguồn lực tài chính thường không đủ. Khu vực công thường gặp khó khăn trong việc thu hút và giữ chân nhân tài công nghệ do mức lương không cạnh tranh so với khu vực tư nhân.

“Việc thiếu một kiến trúc công nghệ thống nhất giữa các cơ quan dẫn đến khó khăn trong việc kết nối dữ liệu, chẳng hạn như cơ sở dữ liệu dân cư, thuế, hoặc y tế. Đội ngũ cán bộ, công chức thường thiếu kỹ năng sử dụng các công cụ số hóa, đặc biệt ở các khu vực nông thôn hoặc các cơ quan nhỏ. Việc đào tạo lại nhân lực đòi hỏi thời gian và nguồn lực lớn. Trong khi đó, một bộ phận cán bộ, công chức có tâm lý e ngại hoặc không sẵn sàng thích nghi với các quy trình số hóa mới, do sợ mất việc hoặc không quen với công nghệ”, ông Hòa nêu khó khăn thực tế.

Ông Hòa cũng đặc biệt lưu ý, vấn đề nguy cơ phát sinh khi thực hiện chuyển số là tấn công mạng, đặc biệt khi các cơ quan Nhà nước lưu trữ dữ liệu nhạy cảm như thông tin công dân, tài chính, hoặc y tế. Trong khi, hệ thống pháp luật và quy định về quản lý dữ liệu, bảo mật thông tin, hoặc dịch vụ công trực tuyến thường chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, gây cản trở trong việc triển khai.

Theo Phó Viện Trưởng Viện Trí Việt, khi xác định được khó khăn và có giải pháp khắc phục, thực hiện chuyển đổi số mang sẽ lại nhiều cơ hội to lớn cho khu vực công, giúp cải thiện hiệu quả quản lý và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Các công cụ như hệ thống quản lý văn bản điện tử, chữ ký số, hoặc quy trình phê duyệt trực tuyến giúp giảm thời gian xử lý công việc, cho phép người dân nộp hồ sơ mà không cần đến cơ quan hành chính.

“Thực hiện chuyển đổi số để cải thiện được chất lượng dịch vụ công trực tuyến và cung cấp các dịch vụ công ở mức độ 3 và 4 (theo mô hình của Việt Nam), sẽ giúp người dân và doanh nghiệp thực hiện các thủ tục hành chính mọi lúc, mọi nơi. Từ đăng ký kinh doanh, cấp giấy phép xây dựng, đến nộp thuế trực tuyến...

Tiến trình tiếp theo của chuyển đổi số sẽ là hướng tới cá nhân hóa dịch vụ, với dữ liệu lớn (big data) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể được sử dụng để phân tích nhu cầu của người dân, từ đó cung cấp dịch vụ phù hợp hơn, như gợi ý chính sách hỗ trợ doanh nghiệp dựa trên dữ liệu kinh tế”, ông Hòa nói.

Trọng tâm chuyển đổi số: Năng suất – hiệu quả, chi phí – hiệu lực

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng: "Chuyển đổi số trong khu vực công đang nổi lên như một trụ cột chiến lược trong tiến trình cải cách thể chế quốc gia. Việc thúc đẩy số hóa không còn là một xu hướng công nghệ đơn thuần mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để Nhà nước chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang mô hình điều hành phát triển".

Tuy nhiên, PGS.TS Ngô Trí Long cũng nhấn mạnh, chuyển đổi số trong khu vực công không chỉ là bài toán công nghệ hay hạ tầng kỹ thuật, mà là vấn đề kinh tế – tổ chức ở cấp quốc gia, liên quan đến hiệu quả phân bổ ngân sách, năng lực vận hành bộ máy và khả năng điều tiết thị trường của Nhà nước. Do đó, cần tiếp cận chuyển đổi số theo tư duy thể chế, đặt trọng tâm vào các yếu tố năng suất – hiệu quả, chi phí – hiệu lực, nhằm biến chuyển đổi số thành động lực nội sinh cho cải cách và phát triển bền vững.

Ông Nguyễn Minh Khôi - Giám đốc Chính sách và Chuyển đổi của Viện Tony Blair vì Thay đổi Toàn cầu (TBI) nhận định, chuyển đổi số khu vực công không nên dừng lại ở “mạng, máy chủ và kỹ năng công nghệ thông tin cơ bản”, mà cần được nhìn nhận như một quá trình kiến tạo hệ sinh thái điều phối số, trong đó hạ tầng, thể chế và con người vận hành tương hỗ. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh số hóa, câu hỏi không còn là “có nên đầu tư” mà là “đầu tư như thế nào để kiến tạo phát triển”.

Các quốc gia thành công đều nhấn mạnh phát triển năng lực sử dụng dữ liệu để hoạch định chính sách, thiết lập cơ chế điều phối chiến lược số và nâng cao kỹ năng số không chỉ cho kỹ thuật viên mà cho cả đội ngũ hoạch định và giám sát chính sách. Đối với Việt Nam, cần thử nghiệm các mô hình như sandbox (cơ chế thử nghiệm có kiểm soát), sáng kiến trí tuệ công và xây dựng liên minh năng lực số để định hình cách tiếp cận chuyển đổi số bền vững hơn.

Ông Nguyễn Hữu Thái Hòa - Phó Viện trưởng Viện Trí Việt (IVM/VUSTA), kiêm Chủ tịch Trung tâm Thông tin Truyền thông số Việt Nam (VDIC) cho rằng, cần ưu tiên một loạt giải pháp mang tính tổng thể. Trước hết tăng đầu tư cho hạ tầng công nghệ, đặc biệt là trung tâm dữ liệu quốc gia và mạng 5G tại các địa phương còn hạn chế về điều kiện tiếp cận. Bên cạnh đó, phải đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực không chỉ cho cán bộ kỹ thuật mà cả công chức hành chính, thông qua các chương trình kỹ năng số kết hợp cùng các trường đại học và doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Hữu Thái Hòa cũng nhấn mạnh vai trò của khu vực tư nhân trong việc đồng hành phát triển các giải pháp công nghệ như AI, blockchain, IoT phục vụ cải cách hành chính. Một yếu tố không thể thiếu là nâng cao nhận thức người dân thông qua các chiến dịch truyền thông hiệu quả; đồng thời phát triển nền tảng số thân thiện, dễ sử dụng, hỗ trợ đa ngôn ngữ. Song hành với đó là tăng cường năng lực bảo mật, xây dựng trung tâm giám sát an ninh mạng quốc gia và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo ông Hòa, nếu học hỏi được từ các mô hình tiên tiến như Estonia, Singapore, Hàn Quốc, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng một chính phủ số hiệu quả, lấy người dân làm trung tâm, vừa minh bạch vừa an toàn.