Kỷ nguyên AI: Cơ hội nghìn tỷ USD và những rủi ro chưa từng có

AI được kỳ vọng trở thành trụ cột của nền kinh tế trong tương lai

Phát biểu tại hội thảo “An toàn dữ liệu tài chính trong kỷ nguyên AI” do Tạp chí Đầu tư Tài chính (VietnamFinance) tổ chức ngày 23/4, TS Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, trí tuệ nhân tạo (AI) đang vượt ra khỏi vai trò của một công nghệ hỗ trợ để trở thành động lực tăng trưởng mới của kinh tế toàn cầu.

Theo một số nghiên cứu, AI có thể đóng góp từ 2.600 – 4.400 tỷ USD mỗi năm, giúp GDP toàn cầu tăng thêm khoảng 7% trong thập kỷ tới và đạt mức đóng góp khoảng 15.700 tỷ USD vào năm 2030. Riêng khu vực châu Á – Thái Bình Dương, AI được dự báo sẽ đóng góp tới khoảng 26% tăng trưởng.

Đối với Việt Nam, AI được kỳ vọng trở thành một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế trong tương lai. Ước tính đến năm 2040, công nghệ này có thể đóng góp khoảng 120 – 130 tỷ USD, tương đương gần 25% GDP hiện tại. Trên cơ sở đó, nhiệm vụ xây dựng chiến lược chuyển đổi AI quốc gia (AI-X) lần đầu tiên được đặt ra, với yêu cầu trình Chính phủ trong thời gian tới.

Theo TS Nguyễn Đức Hiển, Việt Nam đang bước sang giai đoạn nhấn mạnh vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, bước phát triển tiếp theo không chỉ dừng lại ở chuyển đổi số mà cần tiến tới chuyển đổi AI – xu hướng đã được một số quốc gia như Hàn Quốc triển khai từ sớm.

Dù vậy, đi cùng với cơ hội là những rủi ro ngày càng lớn, đặc biệt trong lĩnh vực dữ liệu và an ninh hệ thống. Trong ngành tài chính – ngân hàng, nơi được coi là “huyết mạch” của nền kinh tế, mọi hoạt động đều dựa trên dữ liệu với quy mô ngày càng khổng lồ. Chỉ riêng thanh toán không dùng tiền mặt năm 2025 đã đạt quy mô gấp khoảng 28 lần GDP, trong khi thanh toán qua thiết bị di động tăng mạnh, kéo theo lượng dữ liệu phát sinh tăng nhanh chưa từng có.

Sự gia tăng này cũng kéo theo rủi ro an ninh mạng ngày càng nghiêm trọng. Việt Nam hiện nằm trong nhóm các quốc gia bị tấn công mạng nhiều nhất thế giới, với hàng trăm triệu bản ghi dữ liệu bị xâm phạm và hàng triệu tài khoản bị đánh cắp trong thời gian gần đây. Các cuộc tấn công không chỉ gây thiệt hại tài chính mà còn làm rò rỉ dữ liệu trên quy mô lớn.

Trong bối cảnh đó, TS Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh, phát triển AI cần đi đôi với bảo đảm an toàn dữ liệu và an ninh hệ thống, đặc biệt trong các lĩnh vực trọng yếu như tài chính – ngân hàng. Đây là điều kiện tiên quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Nếu không kiểm soát tốt các rủi ro, những hệ lụy phát sinh có thể rất lớn.

Đồng quan điểm, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi – Phó Trưởng phòng Tham mưu, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) – cho rằng sự bùng nổ của AI, dữ liệu lớn và các công nghệ mới đang tạo ra những bước tiến vượt bậc, đồng thời tái định hình cấu trúc kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, chính các nền tảng này cũng đang bị tội phạm công nghệ cao khai thác triệt để.

Thực tế cho thấy, khi các tổ chức tài chính tăng cường đầu tư vào hệ thống phòng thủ bằng AI, thì tội phạm cũng tận dụng chính công nghệ này để nâng cấp phương thức tấn công. Các hình thức lừa đảo sử dụng deepfake giả mạo khuôn mặt, giọng nói; các chiến dịch tấn công tự động vào hệ thống thanh toán; hay phần mềm độc hại có khả năng tự học để né tránh phát hiện đang gia tăng nhanh chóng. Theo ông Thi, khoảng 85% các cuộc tấn công mạng hiện nay có sự hỗ trợ của AI, cho thấy mức độ “công nghiệp hóa” ngày càng rõ nét của tội phạm công nghệ cao.

Không chỉ gia tăng về quy mô, tính chất rủi ro cũng thay đổi căn bản. Nếu trước đây các vụ việc mang tính đơn lẻ, thì nay đã chuyển sang cá nhân hóa, tự động hóa và tổ chức theo chuỗi. Tội phạm có thể thu thập dữ liệu, phân tích hành vi và xây dựng kịch bản lừa đảo riêng cho từng nạn nhân, khiến khả năng phòng vệ của cá nhân và doanh nghiệp bị suy giảm đáng kể. Nhiều vụ việc đã ghi nhận thiệt hại lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng trong thời gian ngắn.

Ở góc độ toàn cầu, mức độ nghiêm trọng của tội phạm mạng cũng đang gia tăng nhanh chóng. Thống kê cho thấy mỗi phút có gần 3 triệu người trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công mạng, với tổng thiệt hại kinh tế năm 2025 ước tính lên tới 10.000 tỷ USD – vượt xa nhiều loại tội phạm truyền thống. Tại Việt Nam, thiệt hại cũng đã lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, phản ánh mức độ lan rộng và tác động ngày càng lớn của các rủi ro an ninh mạng.

Cần cách tiếp cận tổng thể

Trước những biến động này, các chuyên gia cho rằng cần có cách tiếp cận tổng thể, trong đó an toàn dữ liệu phải trở thành một trụ cột trong kỷ nguyên AI, thay vì chỉ là giải pháp kỹ thuật đơn lẻ.

Ở góc độ chính sách, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến dữ liệu và AI, với các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân chuyển từ khuyến nghị sang bắt buộc, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Đức Hiển, bài toán đặt ra là phải thiết kế chính sách theo hướng cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Nếu quy định quá chặt có thể tạo ra rào cản cho doanh nghiệp, nhưng nếu buông lỏng lại tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn hệ thống.

Ở cấp độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hùng Sơn, Phó Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Đầu tư Thương mại và Phát triển công nghệ FSI cho rằng vẫn tồn tại khoảng cách giữa nhận thức và năng lực bảo vệ dữ liệu. Nhiều doanh nghiệp đã coi dữ liệu là tài sản quan trọng, nhưng cách tiếp cận còn thiếu toàn diện, chủ yếu tập trung vào bảo vệ dữ liệu đầu vào trong khi chưa kiểm soát tốt dòng dữ liệu đầu ra – nơi thường xảy ra rò rỉ.

Trong khi đó, ông Nguyễn Ích Vinh, Phó Tổng Giám đốc FSI nhấn mạnh doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “phòng thủ bị động” sang “quản trị rủi ro chủ động”. Theo ông, không có hệ thống nào an toàn tuyệt đối, do đó vấn đề không phải là có bị tấn công hay không mà là khả năng phục hồi nhanh đến đâu khi sự cố xảy ra.

Từ góc độ cơ quan quản lý, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi khuyến nghị các tổ chức cần rà soát toàn diện hoạt động xử lý dữ liệu, xây dựng cơ chế bảo vệ xuyên suốt vòng đời dữ liệu. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức, đào tạo kỹ năng và xây dựng văn hóa bảo mật trong tổ chức.

Đối với cá nhân, việc chủ động tự bảo vệ trong môi trường số là yếu tố then chốt, từ sử dụng mật khẩu mạnh, xác thực đa yếu tố đến hạn chế chia sẻ thông tin và kiểm tra kỹ trước mọi giao dịch tài chính.

“Phát triển kinh tế AI không thể tách rời yêu cầu bảo đảm an toàn dữ liệu. Khi dữ liệu đã trở thành tài nguyên mới, thì bảo vệ dữ liệu chính là bảo vệ nền tảng của tăng trưởng bền vững trong kỷ nguyên số”, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi nhấn mạnh.