Cơn sốt giá dầu có thể 'nhấn chìm' kỷ nguyên công nghệ: Châu Á trước bờ vực?

Tại Hàn Quốc, cú sốc nguồn cung năng lượng toàn cầu đang gây ra những tác động nghiêm trọng chưa từng thấy trong nhiều năm qua. Chính phủ phải liên tục kêu gọi người dân tiết kiệm điện, hạ dự báo tăng trưởng kinh tế và cảnh báo về hậu quả của lạm phát cao cùng đồng nội tệ rơi xuống mức thấp nhất trong 17 năm.

Thế nhưng ở chiều ngược lại, các tập đoàn lớn nhất nước này lại đang thu về những khoản lợi nhuận kỷ lục, còn thị trường chứng khoán liên tiếp lập đỉnh mới.

Sự đối lập ấy phản ánh một thực tế ngày càng rõ nét tại châu Á: khu vực này hiện đang tồn tại “hai nền kinh tế” song song.

Một bên được thúc đẩy bởi làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI), các tập đoàn công nghệ và ngành bán dẫn. Bên còn lại đang chìm trong áp lực thiếu hụt nhiên liệu, giá năng lượng leo thang và nguy cơ khủng hoảng xã hội.

Cuộc chiến tại Iran đã tạo ra cú sốc dầu mỏ lớn nhất nhiều năm qua, làm đẩy nhanh sự phân hóa kinh tế trên khắp châu Á. Trong khi các trung tâm công nghệ ở Đông Á hưởng lợi từ cơn sốt AI toàn cầu, nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào sản xuất truyền thống và dịch vụ lại phải vật lộn với lạm phát, tăng trưởng chậm và nguy cơ suy thoái.

Các chuyên gia kinh tế cảnh báo rằng sự phân hóa này có thể gây ra những hệ lụy sâu rộng đối với chính sách tiền tệ, ổn định chính trị và triển vọng tăng trưởng dài hạn không chỉ của châu Á mà còn của cả thế giới.

Cơn khát dầu của châu Á và “vết nứt” lớn trong nền kinh tế

Theo giới phân tích, nguyên nhân chính nằm ở sự gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu thô toàn cầu. Trong hai tháng gần đây, lưu lượng vận chuyển tại đây sụt giảm mạnh do căng thẳng quân sự, khiến giá dầu tăng lên mức cao nhất trong bốn năm.

Châu Á, khu vực phụ thuộc nặng nề vào năng lượng Trung Đông, là nơi chịu ảnh hưởng đầu tiên và rõ rệt nhất.

Tuy nhiên, tác động không diễn ra đồng đều. Những nền kinh tế phát triển và giàu công nghệ như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc) có nguồn dự trữ nhiên liệu lớn hơn, đồng thời đủ tiềm lực tài chính để chấp nhận mua dầu với giá cao nhằm đảm bảo nguồn cung.

Ngược lại, các quốc gia như Ấn Độ, Philippines hay Thái Lan đang gặp nhiều khó khăn hơn trong việc duy trì nguồn nhiên liệu phục vụ sản xuất và tăng trưởng kinh tế.

Benson Wu, chuyên gia kinh tế phụ trách Hàn Quốc và Trung Quốc tại Bank of America Merrill Lynch, cho rằng đây là vấn đề rất đáng lo ngại.

Theo ông, dù nền kinh tế bề ngoài vẫn tăng trưởng mạnh và thị trường chứng khoán bùng nổ, nhưng lợi ích tài chính gần như không lan tỏa đến đời sống hàng ngày của phần lớn người dân.

Hiện tượng này phản ánh tình trạng bất bình đẳng ngày càng nghiêm trọng, xu hướng vốn đã gia tăng sau đại dịch Covid-19 và nay tiếp tục bị khoét sâu bởi cuộc khủng hoảng năng lượng.

AI biến chip bán dẫn thành “dầu mỏ mới”

Trong nhiều năm qua, chip bán dẫn đã trở thành thành phần không thể thiếu trong mọi lĩnh vực, từ điện thoại thông minh, ô tô cho tới đồ gia dụng. Vì thế, ngành công nghiệp này từng được ví như “dầu mỏ mới” của nền kinh tế hiện đại.

Giờ đây, sự bùng nổ của AI đang khiến nhu cầu chip tăng mạnh chưa từng có.

Một báo cáo của Liên Hợp Quốc dự báo thị trường AI toàn cầu có thể đạt quy mô 4.800 tỷ USD vào năm 2033, cao gấp 25 lần so với năm 2023. Trong khi đó, Morgan Stanley ước tính chi tiêu cho hạ tầng AI có thể vượt 3.000 tỷ USD chỉ trong hai năm tới.

Những tác động kinh tế rõ rệt nhất hiện xuất hiện tại các “thủ phủ bán dẫn” của thế giới.

Nền kinh tế Đài Loan ghi nhận mức tăng trưởng GDP quý I lên tới 13,69%, cao nhất trong 39 năm. Thị trường chứng khoán của hòn đảo này cũng vượt Canada để trở thành thị trường lớn thứ sáu thế giới.

Động lực lớn nhất đến từ Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), tập đoàn sản xuất chip lớn nhất toàn cầu, hiện chiếm hơn 40% giá trị sàn chứng khoán Đài Loan.

Tại Hàn Quốc, thị trường chứng khoán cũng đã vượt London và Canada để trở thành lớn thứ bảy thế giới. Hai “gã khổng lồ” chip là Samsung Electronics và SK Hynix đều công bố lợi nhuận kỷ lục trong quý đầu năm, còn vốn hóa của Samsung đã vượt mốc 1.000 tỷ USD.

Dù AI là lĩnh vực tiêu tốn rất nhiều năng lượng và phần lớn các trung tâm công nghệ châu Á vẫn phải nhập khẩu nhiên liệu, nhưng nguồn tiền khổng lồ đổ vào ngành này đã giúp giảm bớt nỗi lo thiếu hụt nguồn cung.

Jason Lui, trưởng bộ phận chiến lược cổ phiếu và phái sinh khu vực châu Á - Thái Bình Dương của BNP Paribas, nhận định các công ty bán dẫn hiện có “quyền lực định giá” rất lớn. Theo ông, nhu cầu chip đang vượt xa nguồn cung nên khách hàng sẵn sàng chấp nhận giá cao hơn.

Trong khi đó, Simon Woo từ Bank of America cho rằng miễn là các tập đoàn công nghệ Mỹ tiếp tục đầu tư mạnh cho AI, các nhà sản xuất chip châu Á vẫn sẽ tiếp tục tăng trưởng bùng nổ.

Cảnh báo cho kinh tế toàn cầu

Theo các nhà kinh tế, sự kết hợp giữa bùng nổ AI và khủng hoảng năng lượng đang tạo ra bài toán cực kỳ khó khăn cho các chính phủ.

Bất bình đẳng thu nhập ngày càng sâu sắc không chỉ làm gia tăng nguy cơ bất ổn xã hội và chính trị mà còn đe dọa tăng trưởng dài hạn. Khi của cải tập trung vào một nhóm nhỏ, sức mua của đại đa số người dân, động lực chính của nền kinh tế, sẽ suy yếu.

Frederic Neumann, kinh tế trưởng khu vực châu Á của HSBC, cho rằng các ngân hàng trung ương hiện đứng trước tình thế tiến thoái lưỡng nan: nên điều hành lãi suất theo mức tăng trưởng bùng nổ của ngành AI hay theo phần còn lại của nền kinh tế đang chậm lại.

Ông cảnh báo rằng nếu AI giảm tốc hoặc thiếu hụt nguyên liệu nghiêm trọng hơn, những nền kinh tế quá phụ thuộc vào công nghệ cao sẽ rất dễ tổn thương.

Tuy nhiên, mối lo lớn nhất vẫn là nguy cơ “nền kinh tế chữ K” (tức sự phân hóa ngày càng lớn giữa tầng lớp giàu và nghèo) trở thành trạng thái lâu dài, khi khoảng cách giàu nghèo không còn khả năng thu hẹp trở lại.

Dù hiện tượng này đang thể hiện rõ nhất ở châu Á, tác động của nó có thể nhanh chóng lan sang các khu vực khác, đặc biệt là Mỹ - nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào thương mại với châu Á.

Ngay tại Mỹ, nền kinh tế cũng đang xuất hiện dấu hiệu phân hóa tương tự: đầu tư AI thúc đẩy tăng trưởng, nhưng giá xăng tăng cao và chi tiêu tiêu dùng suy yếu.

Theo Neumann, những xu hướng bất bình đẳng đang hình thành ở châu Á cuối cùng sẽ tác động trực tiếp đến Mỹ và nền kinh tế toàn cầu. Điều đó không chỉ làm suy giảm tăng trưởng mà còn khiến lạm phát trở nên khó kiểm soát hơn.