'AI không phải công nghệ có thể mua về rồi tự tạo ra hiệu quả'

Tại sự kiện “AI: Shaping Human-Centered Innovation” vừa diễn ra, các chuyên gia hàng đầu về trí tuệ nhân tạo, giáo dục, y tế và đầu tư quốc tế đã cùng thảo luận về cách AI đang làm thay đổi phương thức học tập, làm việc và đổi mới sáng tạo. Đồng thời nhấn mạnh AI không phải công nghệ có thể mua về rồi tự tạo ra hiệu quả, cơ hội của Việt Nam nằm ở việc đào tạo những người biết đưa doanh nghiệp, giáo dục và y tế theo cách lấy con người làm trung tâm, thay vì chỉ chạy theo cuộc đua mô hình lớn.

Các diễn giả cho rằng AI không nên được nhìn như một cuộc đua công nghệ thuần túy. Câu hỏi cần đặt ra trước tiên là AI được dùng để giải quyết vấn đề gì, phục vụ ai và tạo ra giá trị xã hội cụ thể ra sao.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào làn sóng AI toàn cầu nếu tập trung vào năng lực ứng dụng, đào tạo nhân lực và hình thành hệ sinh thái hợp tác giữa doanh nghiệp, viện trường, nhà nghiên cứu và cộng đồng công nghệ.

Lợi thế của Việt Nam không chỉ nằm ở lực lượng kỹ sư trẻ, mà còn ở khả năng thích ứng nhanh và nhu cầu chuyển đổi mạnh mẽ trong doanh nghiệp, giáo dục, y tế và dịch vụ.

Điểm nghẽn mới của kỷ nguyên AI là kiểm chứng

Từ góc nhìn của Google DeepMind, TS. Ed H. Chi, Phó Chủ tịch Nghiên cứu tại Google DeepMind, cho rằng thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển đáng chú ý. Nếu trước đây nền kinh tế Internet được dẫn dắt bởi công nghệ tìm kiếm và gợi ý, thì các mô hình ngôn ngữ lớn hiện lại đang tạo tác động mạnh trước hết trong không gian doanh nghiệp. Lý do là doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào tư duy lý tính, quy trình và khả năng suy luận theo chuỗi.

Ông ví AI với “động cơ” trong cách mạng công nghiệp. “Khi động cơ được phát minh, bạn không thể chỉ mua một động cơ, đặt nó vào nhà máy của mình rồi xem như xong. Bạn cần các kỹ sư tìm ra cách để làm cho động cơ đó vận hành phù hợp với nhà máy của bạn. Điều tương tự cũng sẽ xảy ra với AI. Bạn không thể chỉ mua AI từ Google, OpenAI hay bất kỳ công ty nào khác, đưa nó vào một doanh nghiệp rồi kỳ vọng nó tự vận hành hiệu quả”, ông chia sẻ.

Từ ví dụ này, TS. Ed H. Chi cho rằng các kỹ sư và doanh nghiệp công nghệ Việt Nam có thể đóng vai trò như những “kỹ sư thời hiện đại”: hiểu công nghệ AI, hiểu bối cảnh vận hành của từng ngành, từ đó đưa AI vào y tế, sản xuất, tài chính, bán lẻ hay dịch vụ theo cách phù hợp với thực tế.

Tiếp nối ý này, TS. Lương Minh Thắng, nhà khoa học chính kiêm Giám đốc Nghiên cứu tại Google DeepMind, đồng sáng lập New Turing Institute, thành viên Hội đồng Chung khảo Giải thưởng Âu Lạc Grand Prize, cho rằng phẩm chất quan trọng nhất của thế hệ trẻ trong kỷ nguyên AI là năng lực phán đoán.

Theo ông, khi AI có thể đưa ra gợi ý liên tục, con người rất dễ tiếp nhận một cách thụ động. Vì vậy, người học cần được rèn luyện để biết đặt câu hỏi: gợi ý này có phù hợp không, có hợp lý không, có phản ánh đúng bản sắc và cách suy nghĩ của mình không.

Ông cũng chỉ ra một điểm nghẽn mới của kỷ nguyên AI là kiểm chứng. Trong toán học, lập trình, sinh học hay khám phá thuốc, AI có thể tạo ra rất nhiều kết quả, nhưng con người vẫn cần đủ năng lực để đánh giá kết quả đó có đúng, an toàn và đáng tin cậy hay không. Khi AI ngày càng giỏi hơn, xã hội sẽ cần thêm những vai trò mới: những người có khả năng kiểm chứng, diễn giải và truyền đạt tri thức chuyên sâu cho cộng đồng.

Theo Tiến sĩ Lương Minh Thắng, Việt Nam có thể phát triển đội ngũ kỹ sư triển khai tại tuyến đầu – những người vừa hiểu AI, vừa hiểu lĩnh vực ứng dụng như y tế, bán lẻ, tài chính hay sản xuất. Họ không chỉ làm công nghệ trong phòng nghiên cứu, mà làm việc trực tiếp bên trong doanh nghiệp để biến AI thành năng lực vận hành thực tế. Ông cho biết mong muốn đào tạo hàng trăm nghìn kỹ sư AI Việt Nam vào năm 2030.

Việt Nam và cơ hội cung cấp dịch vụ chuyển đổi AI cho thế giới

Ông Trương Gia Bình - Chủ tịch Tập đoàn FPT, Chủ tịch Liên minh AI Âu Lạc, cho rằng AI đang tạo ra một thời điểm bước ngoặt đối với doanh nghiệp và quốc gia. “Không ai có thể duy trì năng lực cạnh tranh nếu không có AI”, ông Bình nhấn mạnh.

Trong gần bốn thập kỷ phát triển, FPT từng trải qua nhiều làn sóng công nghệ lớn như máy tính cá nhân, Internet, mạng di động hay chuyển đổi số. Tuy nhiên, AI là bước chuyển khác biệt vì công nghệ này tác động trực tiếp đến cách con người tạo ra giá trị, vận hành tổ chức và xử lý tri thức.

Ông cho rằng nhân loại đang bước từ thời kỳ nhà máy công nghiệp sang “nhà máy AI”, nơi dữ liệu và năng lực xử lý tri thức trở thành tài nguyên quan trọng nhất. Điều này buộc các tổ chức phải xác định lại vai trò của con người, cách quản trị dữ liệu và cơ chế phối hợp giữa nhân sự với các hệ thống AI.

Ông Bình cho rằng trong tương lai, sức mạnh của các tổ chức, doanh nghiệp sẽ không chỉ đến từ số lượng nhân sự, mà còn đến từ khả năng tổ chức và khai thác các hệ thống AI hoạt động cùng con người.

Theo ông Bình, nếu được phổ cập đúng cách, AI có thể giúp Việt Nam tăng năng suất lao động và năng lực cạnh tranh của mỗi cá nhân, tổ chức và cả nền kinh tế theo cấp số nhân. Đồng thời, ông cho rằng Việt Nam có cơ hội trở thành đơn vị cung cấp dịch vụ chuyển đổi AI cho thế giới.

Trong lĩnh vực y tế, bà Jean Desombre, nhà sáng lập kiêm đối tác Pacific Gateway Partners, nhấn mạnh việc triển khai AI phải thận trọng và lấy con người làm trung tâm. Theo bà, y tế là lĩnh vực đặc biệt bởi bản chất của chăm sóc sức khỏe là tương tác giữa con người với con người. Người bệnh không chỉ cần một kết quả phân tích từ máy móc, mà cần sự lắng nghe, giải thích và đồng hành của bác sĩ. Bà cho rằng AI có thể tạo đột phá trong khám phá thuốc, phát hiện liệu pháp mới và xử lý dữ liệu y sinh quy mô lớn. Tuy nhiên, trước khi triển khai bất kỳ công nghệ AI nào, câu hỏi cần đặt ra là công nghệ đó phục vụ mục đích gì.

“Liệu AI có giúp kết quả điều trị tốt hơn không? Liệu nó có giúp bác sĩ và điều dưỡng có thêm thời gian cho bệnh nhân không? Liệu nó có cải thiện chất lượng sống của người bệnh không? Đó là những câu hỏi phải được đặt ra trước tiên”, bà Jean Desombre nói.

Từ góc nhìn giáo dục, GS. Po-Shen Loh - Giáo sư Toán học tại Đại học Carnegie Mellon, cho rằng AI càng phát triển, giáo dục càng phải quay trở lại câu hỏi căn bản: con người học để làm gì. Theo ông, giáo dục trong kỷ nguyên AI không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn là quá trình giúp con người phát triển tư duy rõ ràng, khả năng giao tiếp và năng lực tạo giá trị cho xã hội.

Khi AI có thể hỗ trợ con người tiếp cận tri thức nhanh hơn, vai trò của giáo dục càng cần chuyển từ việc “dạy để biết” sang “dạy để hiểu, để suy nghĩ và để hành động”. Từ kinh nghiệm giảng dạy toán học và huấn luyện học sinh, Giáo sư Loh chia sẻ rằng thách thức lớn của giáo dục không chỉ nằm ở việc thiếu nội dung học tập, mà còn ở việc làm sao khiến người học thực sự muốn học.

Với ông, giáo dục hiệu quả cần hiểu người học như hiểu “khách hàng” của mình: họ quan tâm điều gì, điều gì khiến họ tập trung, và điều gì giúp họ duy trì động lực. Ông cho rằng một người trẻ có khả năng tư duy mạch lạc, biết đặt câu hỏi và biết tạo niềm vui cho người khác sẽ có nhiều cơ hội giải quyết các vấn đề xã hội hơn trong tương lai.

Theo Giáo sư Po-Shen Loh, khi AI có thể hỗ trợ tiếp cận tri thức nhanh hơn, giáo dục càng cần chuyển trọng tâm từ “học để biết” sang “học để suy nghĩ”. Ông nhấn mạnh nguyên lý “Thought Full” – có thể hiểu là “đầy suy nghĩ” và “biết nghĩ cho người khác”. Từ triết lý đó, ông sáng lập LIVE, mô hình học toán trực tuyến kết hợp người giỏi toán với kỹ năng trình diễn, nhằm tạo ra các lớp học tương tác và hấp dẫn hơn cho học sinh. Mục tiêu của LIVE là giúp học sinh không chỉ học toán, mà còn rèn tư duy, giao tiếp và khả năng truyền cảm hứng cho người khác.

Các diễn giả cho rằng AI không đơn thuần là cuộc đua về thuật toán hay mô hình lớn. Quốc gia có lợi thế trong giai đoạn tiếp theo sẽ là quốc gia đào tạo được lực lượng nhân sự có năng lực phán đoán, biết đưa AI vào các lĩnh vực thực tế và đủ khả năng xây dựng niềm tin cho công nghệ trong đời sống xã hội.

Việc nhiều chuyên gia AI quốc tế có mặt tại Việt Nam trong cùng một thời điểm cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng công nghệ toàn cầu đối với tiềm năng đổi mới sáng tạo của Việt Nam.

Khi AI đang định hình lại cách con người học tập, làm việc và sáng tạo, những cuộc gặp gỡ trao đổi bên lề không chỉ giúp cập nhật xu hướng công nghệ, mà còn góp phần mở rộng kết nối quốc tế, thúc đẩy đối thoại về một nền AI an toàn, có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm.