Cuộc chơi FDI đã 'đổi luật', Việt Nam cần chuẩn bị gì?

Việt Nam là điểm đến đầu tư hứa hẹn

Nhìn lại hơn ba thập niên qua, ông nhận thấy FDI đã đóng vai trò ra sao đối với tăng trưởng, xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Việt Nam?

TS Phan Hữu Thắng: Phải khẳng định rằng FDI là một trong những động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam. FDI chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu, đóng góp trên 20% GDP và tạo ra việc làm trực tiếp cho hơn 5 triệu người, cùng với hàng triệu việc làm gián tiếp cho các doanh nghiệp trong nước thông qua các chuỗi cung ứng.

Quan trọng hơn, FDI đã giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị và tiêu chuẩn sản xuất hiện đại trong nhiều lĩnh vực. Dòng vốn này cũng góp phần hình thành các khu công nghiệp tập trung, chuyên sâu, tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp và công nghiệp phụ trợ.

Việt Nam hiện vẫn là một trong những điểm đến hứa hẹn của các nhà đầu tư nước ngoài. Riêng trong năm 2025, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam đạt mốc cao nhất trong vòng 5 năm qua, thể hiện niềm tin của doanh nghiệp nước ngoài vào chính sách và môi trường đầu tư tại Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng rất cao cho giai đoạn tới, đâu là những hạn chế và thách thức lớn nhất của mô hình thu hút FDI hiện nay?

TS Phan Hữu Thắng:Trong nhiều năm, dòng vốn FDI đổ vào Việt Nam chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực sản xuất, chế biến và lắp ráp, tận dụng lợi thế lao động và tài nguyên. Mô hình này, chỉ phù hợp với giai đoạn tăng trưởng theo chiều rộng, nhưng hiện nay các lợi thế cạnh tranh truyền thống này dần bị thu hẹp.

Trong khi đó, cuộc cạnh tranh thu hút FDI với các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, Malaysia hay Ấn Độ ngày càng trở nên gay gắt. Đồng thời, kinh tế toàn cầu cũng đang dịch chuyển sang tăng trưởng xanh, phát triển bền vững, FDI “xanh” với công nghệ cao và chuỗi cung ứng thông minh.

Trong bối cảnh như vậy, năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa vẫn còn nhiều hạn chế, khiến mức độ liên kết với khu vực FDI chưa cao và hiệu ứng lan tỏa về công nghệ, quản trị và năng suất chưa được phát huy như kỳ vọng.

Với mục tiêu hướng tới tăng trưởng GDP khoảng 10%/năm, tiến nhanh tới “cột mốc” tốp 30 nền kinh tế lớn nhất thế giới, chiến lược thu hút FDI của Việt Nam cần thay đổi như thế nào?

TS Phan Hữu Thắng: Câu trả lời nằm ở việc thực thi nghiêm túc Nghị quyết 50-NQ/TW (Nghị quyết 50), văn kiện quan trọng định hướng thu hút đầu tư nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030.

Chúng ta đang đặt ra những mục tiêu lớn, thể hiện khát vọng lớn lao về một đất nước cường thịnh sánh vai cùng các cường quốc năm châu, là một nước có nền công nghiệp hiện đại vào năm 2030, tiến tới quốc gia phát triển vào năm 2045, thì trọng tâm thu hút FDI của Việt Nam cần thay đổi căn bản.

Việt Nam không thể tiếp tục chạy theo số lượng dự án hay tổng vốn đăng ký, mà phải lựa chọn các dự án FDI chất lượng cao, ứng dụng công nghệ hiện đại, tạo giá trị gia tăng lớn và có khả năng lan tỏa mạnh mẽ, liên kết chặt chẽ với khu vực doanh nghiệp trong nước. Chỉ khi đó, FDI mới thực sự đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.

Nghị quyết 50-NQ/TW đã đặt ra định hướng rất rõ về thu hút FDI có chọn lọc. Theo ông, đâu là những yêu cầu cốt lõi của nghị quyết này mà Việt Nam cần thực thi nghiêm túc trong giai đoạn tới?

TS Phan Hữu Thắng: Nghị quyết 50-NQ/TW là văn kiện có ý nghĩa chiến lược, định hướng thu hút đầu tư nước ngoài đến năm 2030. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu “chủ động, có chọn lọc, lấy chất lượng, công nghệ và môi trường làm thước đo”, ưu tiên các dự án công nghệ cao, công nghệ mới, quản trị hiện đại, giá trị gia tăng lớn và có khả năng lan tỏa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Một điểm rất quan trọng của Nghị quyết 50 là yêu cầu đa dạng hóa đối tác, gắn thu hút FDI với bảo đảm an ninh, quốc phòng và độc lập tự chủ kinh tế. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, Việt Nam cần chuyển từ tư duy thu hút FDI “đại trà” sang chọn lọc, từ “nhiều” sang “chất”, khuyến khích liên doanh, hợp tác với doanh nghiệp trong nước thay vì phụ thuộc quá nhiều vào các dự án 100% vốn nước ngoài.

Chuỗi sản xuất toàn cầu đang tái cấu trúc

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI trong khu vực ngày càng gay gắt và xu hướng “Trung Quốc+1” không còn là lựa chọn mở rộng đơn thuần, đâu là những tiêu chí then chốt để Việt Nam trở thành điểm đến của các nhà đầu tư FDI thế hệ mới?

TS Phan Hữu Thắng: Trong bối cảnh dịch chuyển sản xuất toàn cầu đang bước sang giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng, các tập đoàn đa quốc gia hiện nay không chỉ tìm kiếm chi phí thấp, mà ưu tiên những quốc gia có năng lực thích ứng cao, môi trường đầu tư ổn định và hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh. Tiêu chí lựa chọn không còn dừng ở “đất đã san lấp” hay “nhà xưởng sẵn có”.

Nhà đầu tư FDI thế hệ mới đòi hỏi hạ tầng khu công nghiệp theo chuẩn quốc tế, logistics hiện đại, dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp đầy đủ, khả năng tích hợp công nghệ và đặc biệt là tuân thủ các tiêu chuẩn ESG ngày càng khắt khe. Cuộc chơi FDI đã chuyển từ “giá rẻ, diện tích lớn” sang “chuẩn quốc tế, vận hành thông minh, bền vững dài hạn”. Đây là cơ hội đồng thời cũng là thách thức chiến lược đối với Việt Nam.

Theo ông, những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay đang cản trở việc thu hút dòng FDI chất lượng cao vào Việt Nam là gì?

TS Phan Hữu Thắng: Hiện nay có một số điểm nghẽn cốt lõi đang tạo ra khoảng cách giữa kỳ vọng và năng lực thực thi.

Thứ nhất là khung pháp lý cho khu công nghiệp xanh và ESG chưa theo kịp chuẩn mực quốc tế, khiến doanh nghiệp mất nhiều thời gian thẩm định, xin hướng dẫn bổ sung.

Thứ hai là hạ tầng logistics chưa đồng bộ. FDI công nghệ cao đòi hỏi kết nối thông suốt giữa nhà máy, cảng biển, sân bay và trung tâm logistics, trong khi tốc độ hoàn thiện hạ tầng của Việt Nam chưa đáp ứng kịp nhu cầu.

Thứ ba là thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là kỹ sư công nghệ, lao động kỹ thuật và chuyên gia quản lý. Cuối cùng, thể chế vẫn là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Nếu không tháo gỡ đồng bộ các rào cản này, Việt Nam rất khó thu hút và giữ chân FDI chất lượng cao.

Từ những phản hồi trực tiếp của các nhà đầu tư quốc tế, theo ông, Việt Nam cần ưu tiên làm gì và làm như thế nào để thực sự thu hút được FDI “chất” trong giai đoạn tới

TS Phan Hữu Thắng: Chính phủ cần sớm ban hành chiến lược thu hút FDI thế hệ mới giai đoạn 2025–2035, xây dựng bộ tiêu chí quốc gia về FDI thế hệ mới và các gói ưu đãi đặc biệt cho lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn.

Các bộ, ngành cần hoàn thiện khung pháp lý cho khu công nghiệp xanh, thiết lập cơ sở dữ liệu FDI theo thời gian thực, có chính sách ưu đãi cho R&D và đổi mới sáng tạo, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng. Các địa phương phải chủ động chuẩn bị quỹ đất sạch, hạ tầng đồng bộ, xây dựng các chương trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Khi những điều kiện đó được đáp ứng, FDI không chỉ đến và ở lại mà còn đầu tư dài hạn, chuyển giao công nghệ và tích hợp sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây mới là thành công thực sự của chiến lược thu hút FDI thế hệ mới, góp phần tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững của Việt Nam.

Trân trọng cảm ơn ông!