Cuộc ‘thay máu’ trong giới tỷ phú Trung Quốc

Đầu năm ngoái, khi DeepSeek làm chấn động giới công nghệ phương Tây, hầu như không ai biết nhiều về nhà sáng lập Liang Wenfeng. Đến nay, ông vẫn là một nhân vật đầy bí ẩn.

Thế nhưng, có một điều rất rõ ràng: sau vòng gọi vốn đưa DeepSeek lên mức định giá 71 tỷ USD, tài sản cá nhân của ông Liang Wenfeng đã vọt lên khoảng 38 tỷ USD, vượt xa CEO Dario Amodei của Anthropic hay Sam Altman của OpenAI.

Không giống nhiều tỷ phú công nghệ khác, ông Liang Wenfeng hầu như không xuất hiện tại các hội nghị, chưa từng tham gia chương trình truyền hình trực tiếp nào ở Trung Quốc và cũng rất hiếm khi để lộ hình ảnh trước công chúng. Chính sự kín tiếng đó lại phản ánh khá rõ chân dung của thế hệ tỷ phú trẻ mới tại Trung Quốc.

Quốc gia này hiện tạo ra nhiều tỷ phú hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới, ngoại trừ Mỹ. Theo Hurun, đơn vị theo dõi tài sản của những người giàu nhất thế giới, Trung Quốc hiện có ít nhất 29 tỷ phú tự thân từ 40 tuổi trở xuống. Nếu tính cả Liang Wenfeng, người sẽ bước sang tuổi 41 trong năm nay, con số này là 30, nhiều hơn 9 người so với năm ngoái.

Điểm khác biệt của thế hệ doanh nhân mới so với lớp tiền bối là rất rõ ràng. Họ không còn làm giàu từ bất động sản hay các ngành kinh doanh truyền thống, mà dành thời gian cho trò chơi điện tử, văn hóa anime Nhật Bản và những ý tưởng sáng tạo. Quan trọng hơn, họ biết cách biến những ý tưởng đó thành các doanh nghiệp có tầm vóc toàn cầu với tốc độ chưa từng có.

Cuộc đổi ngôi của giới siêu giàu Trung Quốc

Sự trỗi dậy của giới siêu giàu Trung Quốc thực chất mới chỉ diễn ra trong vài thập kỷ gần đây. Trong thập niên 1980, lớp doanh nhân đầu tiên của Trung Quốc nổi lên nhờ tiếp quản và vực dậy các doanh nghiệp nhà nước. Tiêu biểu là Trương Thụy Mẫn (Zhang Ruimin). Sau khi tiếp quản một nhà máy sản xuất tủ lạnh thuộc sở hữu nhà nước mang tên Haier, ông đã đưa doanh nghiệp này trở thành nhà sản xuất thiết bị gia dụng lớn nhất thế giới.

Đến thập niên 1990, quá trình mở cửa thị trường bất động sản tạo ra lớp tỷ phú đầu tiên trong lĩnh vực địa ốc, tiêu biểu là Hứa Gia Ấn (Xu Jiayin), nhà sáng lập Evergrande – tập đoàn bất động sản sau này sụp đổ.

Bước sang đầu những năm 2000, khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), một thế hệ doanh nhân công nghiệp mới bắt đầu vươn lên. Tiêu biểu là Vương Truyền Phúc (Wang Chuanfu), người sáng lập BYD, khởi nghiệp từ lĩnh vực sản xuất pin trước khi xây dựng một trong những tập đoàn công nghiệp hàng đầu Trung Quốc.

Đến thập niên 2010, sự bùng nổ của Internet tiêu dùng tiếp tục sản sinh thế hệ ông trùm công nghệ đầu tiên của Trung Quốc, với những cái tên như Jack Ma của Alibaba hay Pony Ma của Tencent – công ty phát triển WeChat. Vài năm sau đó, những người sáng lập ByteDance, công ty tạo ra TikTok, và Shein, thương hiệu thời trang nhanh trực tuyến, cũng gia nhập hàng ngũ những người giàu nhất khi mới ngoài 40 tuổi.

Thế nhưng, thế hệ tỷ phú trẻ hiện nay lại đang lựa chọn một con đường hoàn toàn khác. Hơn 2/3 số tỷ phú trẻ trong danh sách của Hurun làm giàu từ lĩnh vực hàng tiêu dùng hoặc truyền thông. 7 người xây dựng doanh nghiệp từ ngành công nghiệp trò chơi điện tử, trong khi 4 người phát triển các thương hiệu trà hoặc cà phê.

Sau Liang Wenfeng, người giàu nhất trong nhóm là Wang Ning, nhà sáng lập Pop Mart – công ty đứng sau những búp bê Labubu có ngoại hình kỳ lạ nhưng gây sốt trên toàn cầu.

Điều đáng chú ý là chỉ có 3 người trong danh sách làm giàu nhờ AI. Một trong số đó là Yang Zhilin, nhà sáng lập 34 tuổi của Moonshot AI. Ngày 17/7, công ty này đã ra mắt một mô hình AI mới được đánh giá có khả năng cạnh tranh với những sản phẩm hàng đầu của Mỹ.

Trong khi đó, không một tỷ phú bất động sản nào góp mặt trong danh sách, điều không quá bất ngờ nếu nhìn vào cuộc khủng hoảng kéo dài của lĩnh vực này trong những năm gần đây.

Các doanh nghiệp do thế hệ tỷ phú mới xây dựng cũng mang màu sắc toàn cầu rõ nét hơn nhiều so với trước.

Nếu như trước đây các doanh nhân Trung Quốc thường mất cả thập kỷ hoặc lâu hơn để mở rộng hoạt động ra nước ngoài, thì nay quá trình này diễn ra nhanh hơn rất nhiều. Zhang Junjie, nhà sáng lập 33 tuổi của chuỗi trà sữa Chagee, thành lập công ty vào năm 2017 và chỉ hai năm sau đã mở cửa hàng đầu tiên ở nước ngoài. Hiện Chagee đã niêm yết tại New York và hoạt động tại 9 quốc gia.

Sự phụ thuộc ngày càng lớn vào thị trường quốc tế cũng phản ánh thực tế sức mua trong nước đang suy yếu. Khoảng 80% doanh thu của Dreame, thương hiệu điện tử tiêu dùng do Yu Hao (39 tuổi) sáng lập – đến từ thị trường nước ngoài. Insta360, công ty chuyên sản xuất các dòng máy quay hành trình chống nước cỡ nhỏ, cũng gần như phụ thuộc vào nhu cầu quốc tế.

Riêng Pop Mart thu về hơn 2 tỷ USD doanh thu từ thị trường nước ngoài trong năm ngoái, tương đương khoảng 40% tổng doanh thu của công ty. Trong khi doanh số của Chagee tại thị trường nội địa đi xuống, hoạt động kinh doanh ở nước ngoài lại tiếp tục duy trì đà tăng trưởng mạnh.

Từ văn hóa "996" đến tư duy quản trị mới

Không chỉ khác biệt về lĩnh vực kinh doanh, thế hệ doanh nhân mới của Trung Quốc còn có cách nhìn rất khác về công việc.

Trong khoảng một thập kỷ qua, văn hóa làm việc "996" - làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày mỗi tuần - từng được xem là biểu tượng của giới công nghệ Trung Quốc. Mô hình này được tỷ phú Jack Ma cổ súy và nhanh chóng lan rộng sang nhiều tập đoàn công nghệ lớn.

Tại Pinduoduo, nền tảng thương mại điện tử hàng đầu của Trung Quốc, đã từng xảy ra những trường hợp nhân viên văn phòng trẻ tuổi qua đời vì làm việc quá sức trên đường trở về nhà.

Trái lại, lớp doanh nhân trẻ ngày nay đang theo đuổi một phong cách quản trị linh hoạt và cởi mở hơn.

Nhiều người không còn quá coi trọng việc nhân viên phải có mặt tại văn phòng trong thời gian cố định. Liu Wei, tỷ phú 39 tuổi và là đồng sáng lập hãng game miHoYo, đã từ bỏ tư duy đề cao sự hiện diện tại nơi làm việc. Ông thúc đẩy mô hình mà công ty gọi là "làm việc hạnh phúc, tăng trưởng bền vững", trong đó sức khỏe tinh thần của nhân viên được đặt lên hàng đầu.

Dù vậy, ngay tại miHoYo, một nhân viên gần đây cũng qua đời do các biến chứng liên quan đến làm việc quá sức, cho thấy việc thay đổi những chuẩn mực văn hóa đã ăn sâu nhiều năm không phải điều dễ dàng.

Trong khi đó, Liang Wenfeng được cho là từng nhận định bộ não con người chỉ có thể duy trì sự tập trung hiệu quả khoảng 6-8 giờ mỗi ngày và làm việc quá sức chỉ làm gia tăng sai sót.

Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình với sự thay đổi này. Một nhà đầu tư vốn cổ phần tư nhân cho rằng chính việc người Trung Quốc sẵn sàng làm việc nhiều giờ hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới đã tạo nên kỳ tích tăng trưởng kinh tế trong ba thập kỷ qua. Sau chuyến thăm một doanh nghiệp hàng tiêu dùng đang nổi, ông thất vọng trước những gì mình chứng kiến.

Theo một số ý kiến, thái độ tương đối thoải mái của các nhà sáng lập trẻ còn xuất phát từ việc họ lớn lên trong điều kiện sung túc hơn thế hệ đi trước. Những câu chuyện về tuổi thơ nghèo khó hay quá trình vật lộn để tồn tại giữa những biến động chính trị và kinh tế của Trung Quốc gần như không còn xuất hiện.

Trong số các tỷ phú trẻ hiện nay, chỉ Liang Wenfeng và Zhang Junjie của Chagee có xuất thân nghèo khó. Ba nhà sáng lập của miHoYo ban đầu gắn kết với nhau nhờ niềm đam mê dành cho anime Nhật Bản, trước khi thành lập công ty như một cách thể hiện tình yêu với trò chơi điện tử và truyện tranh.

Nhà sáng lập MiniMax, một công ty phát triển AI, thậm chí còn say mê trò chơi Dota 2 đến mức nhân viên gọi ông bằng biệt danh "IO", tên một nhân vật trong trò chơi này.

Có thể những tỷ phú trẻ này sẽ không đạt được khối tài sản khổng lồ như thế hệ bất động sản trước đây, nhưng họ nhiều khả năng sẽ để lại một di sản khác: biến các doanh nghiệp Trung Quốc từ những "công xưởng của thế giới" thành những thương hiệu có sức ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu.