Sau Nga và Trung Quốc... các nước lập mạng thanh toán riêng, phá thế thống trị của Mỹ

Làn sóng xây dựng chủ quyền thanh toán lan rộng

Tháng 6/2026, ông Jamieson Greer - quan chức thương mại hàng đầu của Mỹ, cho rằng Pix, hệ thống thanh toán tức thời của Brazil, đang tạo ra lợi thế không công bằng trước các công ty Mỹ như Visa và Mastercard. Đáp lại, Washington đề xuất áp thuế bổ sung 25% đối với Brazil, theo The Economist.

Tuy nhiên, phía Brazil không tỏ ra nhượng bộ. "Pix là một thành tựu của Brazil và chúng tôi sẽ không từ bỏ nó", Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, người nhiều lần chỉ trích ảnh hưởng của Mỹ, tuyên bố. Ngay cả ông Flavio Bolsonaro, đối thủ chính trị thuộc phe cánh hữu của ông Lula, cũng khẳng định không muốn từ bỏ Pix. Thay vào đó, ông đề xuất Brazil cam kết không kết nối Pix với các hạ tầng thanh toán xuyên biên giới có khả năng cạnh tranh trực tiếp với hệ thống của Mỹ.

Câu chuyện này phản ánh một thực tế địa chính trị mới của tài chính toàn cầu. Khi Mỹ theo đuổi điều mà Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent gọi là "chính sách kinh tế quốc gia của thế kỷ 21", với quan điểm rằng quyền tiếp cận đồng USD và nền kinh tế Mỹ không còn là điều đương nhiên, nhiều quốc gia cũng bắt đầu xây dựng các giải pháp nhằm giảm phụ thuộc vào Washington.

Sự phân mảnh của hệ thống tài chính toàn cầu đang diễn ra trước hết ở lĩnh vực thanh toán. Đây cũng là thách thức ngày càng lớn đối với Visa và Mastercard, hai doanh nghiệp gần như thống trị thị trường thanh toán quốc tế.

Tháng 1, bà Aurore Lalucq - Chủ tịch Ủy ban Kinh tế và Tiền tệ của Nghị viện châu Âu, cảnh báo rằng nếu Mỹ trở nên đối đầu hơn, nước này hoàn toàn có thể cắt quyền tiếp cận của châu Âu với hạ tầng thanh toán hiện nay. Châu Âu cần xây dựng những giải pháp thay thế của riêng mình. Chỉ vài tuần sau, truyền thông cho biết một nhóm lãnh đạo ngân hàng Anh đã họp tại London để thảo luận về việc xây dựng một đối thủ của Visa và Mastercard tại Anh.

"Điều quan trọng là tất cả chúng ta đều phải kiểm soát được hệ thống thanh toán số của mình", Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Christine Lagarde nói trong một cuộc phỏng vấn.

Theo ông John Collison - đồng sáng lập Stripe, trước đây nỗi lo về các mạng lưới thanh toán do phương Tây dẫn dắt chủ yếu xuất hiện ở những quốc gia có quan hệ căng thẳng với Mỹ. Sau khi Nga bị Mỹ và châu Âu loại khỏi nhiều hạ tầng thanh toán quốc tế thông qua các lệnh trừng phạt, nước này đã phát triển hệ thống nhắn tin tài chính SPFS và mạng lưới thẻ Mir. Trung Quốc cũng xây dựng hạ tầng thanh toán xuyên biên giới riêng thông qua cả các sáng kiến của chính phủ lẫn sự mở rộng của Alipay và WeChat Pay nhằm giảm sự phụ thuộc vào hệ thống do Mỹ chi phối.

Giờ đây, xu hướng đó không còn giới hạn ở một vài quốc gia. Theo ông Eswar Prasad - chuyên gia của Đại học Cornell, mong muốn giảm phụ thuộc vào Mỹ đã trở thành ưu tiên của các nhà hoạch định chính sách tại hầu hết các nền kinh tế. Nếu trước đây trọng tâm là giảm vai trò của đồng USD thì hiện nay, nhiều nước coi việc xây dựng hạ tầng thanh toán độc lập là con đường khả thi hơn để tăng quyền tự chủ.

Tháng 5, ông Xu Gao, nhà kinh tế tại Ngân hàng Quốc tế Trung Quốc, cho rằng thay vì chỉ tập trung mở rộng vai trò của đồng nhân dân tệ trong thanh toán quốc tế, Trung Quốc nên ưu tiên xây dựng các kênh thanh toán quốc tế an toàn và mở rộng mạng lưới thanh toán bằng nhân dân tệ trên phạm vi toàn cầu.

Các quốc gia muốn đa dạng hóa kênh thanh toán xuyên biên giới hiện có nhiều lựa chọn.

Một là xây dựng các hệ thống thanh toán nội địa. Châu Âu là ví dụ điển hình. Sau nhiều năm trì hoãn, hàng loạt dự án đang được đẩy nhanh. Khu vực Thanh toán Đồng euro Thống nhất (SEPA) hiện có 41 quốc gia thành viên. Một liên minh giữa các ngân hàng và công ty fintech châu Âu cũng phát triển Wero, ví điện tử tích hợp các hệ thống thanh toán nhanh quốc gia như iDeal của Hà Lan. Nền tảng này quảng bá mình là một giải pháp "đơn giản, liền mạch và được phát triển tại châu Âu". Ngân hàng Trung ương châu Âu cũng kỳ vọng phát hành đồng euro kỹ thuật số vào năm 2029.

Lựa chọn thứ hai là chuyển sang các hệ thống gắn với một cường quốc khác. Theo ông Josh Lipsky thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, Ngân hàng Trung Quốc gần đây đã mở rộng hệ thống nhân dân tệ kỹ thuật số xuyên biên giới sang hàng chục quốc gia. Tháng 3, Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới của Trung Quốc (CIPS), một giải pháp thay thế cho SWIFT, ghi nhận giá trị giao dịch trung bình mỗi ngày ở mức kỷ lục 920 tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 134 tỷ USD, tăng 20% so với cùng kỳ năm trước. Đến tháng 4, hệ thống này tiếp tục lập kỷ lục mới khi xử lý tới 1.200 tỷ nhân dân tệ chỉ trong một ngày, theo dữ liệu của FXC Intelligence.

Lựa chọn thứ ba là ưu tiên các thỏa thuận song phương thay vì xây dựng các hệ thống toàn cầu. Giao diện Thanh toán Thống nhất (UPI) của Ấn Độ hiện đã hoạt động tại chín quốc gia và đang tiếp tục mở rộng. Theo ông Ritesh Shukla, lãnh đạo NPCI International, đơn vị vận hành UPI ở nước ngoài, tổ chức này đang có nhiều kế hoạch kết nối các hệ thống thanh toán hiện hữu hoặc hỗ trợ các quốc gia xây dựng hệ thống riêng. Ông nhấn mạnh mục tiêu của UPI là giúp các nước tự chủ hơn trong lĩnh vực thanh toán và thực hiện các ưu tiên quốc gia của mình.

Hiện nay, phần lớn thanh toán xuyên biên giới vẫn đi qua các hệ thống của Mỹ hoặc các hạ tầng mà Mỹ có khả năng tác động. Tuy nhiên, theo ông Prasad, việc kết nối các hệ thống quốc gia như Pix và UPI thông qua các thỏa thuận song phương hoặc đa phương có thể giúp nhiều quốc gia chuyển một phần đáng kể dòng tiền ra khỏi các mạng lưới thẻ quốc tế và hệ thống ngân hàng đại lý truyền thống.

Trong ngắn hạn, thanh khoản hạn chế ở nhiều đồng tiền có thể khiến khối lượng giao dịch trên các kênh này chưa thể tăng mạnh. Về dài hạn, sự phát triển của tiền kỹ thuật số có thể giúp nhiều giao dịch bán lẻ bỏ qua hoàn toàn các hạ tầng thanh toán truyền thống. Còn ở giai đoạn trung hạn, các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán truyền thống nhiều khả năng sẽ chịu áp lực ngày càng lớn.

Cái giá của một thế giới thanh toán phân mảnh

Sự phát triển của các hệ thống thanh toán độc lập, đặc biệt tại châu Âu, thị trường mang lại nguồn thu quốc tế lớn cho Visa và Mastercard, có thể làm suy giảm mức biên lợi nhuận hoạt động vốn luôn duy trì trên 50% của hai doanh nghiệp này.

Trong báo cáo thường niên gần nhất, cả Visa và Mastercard đều coi việc các quốc gia ưu tiên hệ thống thanh toán nội địa là một rủi ro đáng kể đối với hoạt động kinh doanh. Đây cũng có thể là lý do khiến nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn với cổ phiếu của hai doanh nghiệp, dù kết quả kinh doanh vẫn tích cực. Sau giai đoạn tăng trưởng liên tục từ năm 2023, giá cổ phiếu của cả hai đã giảm trong một năm qua.

Ông Oliver Jenkyn - Chủ tịch phụ trách thị trường toàn cầu của Visa, cho biết ông đã đến nhiều quốc gia để trấn an các chính phủ rằng công ty nghiêm túc lắng nghe những quan ngại về chủ quyền thanh toán. Tháng 5, Visa công bố khoản đầu tư 500 triệu euro, tương đương khoảng 571 triệu USD, vào hạ tầng tại châu Âu, bao gồm một trung tâm công nghệ ở Ba Lan dự kiến khai trương năm 2027. Trước đó, tháng 4, công ty cũng cho biết đang hợp tác với UnionPay để cung cấp dịch vụ thanh toán tức thời tại Trung Quốc.

Mastercard cũng đẩy mạnh các biện pháp bảo vệ hoạt động kinh doanh trước những biến động địa chính trị. "Một mạng lưới thanh toán châu Âu phục vụ lợi ích của châu Âu đã tồn tại và đó chính là Mastercard", ông Kelly Devine - Chủ tịch Mastercard khu vực châu Âu, viết vào năm 2025. Để củng cố cam kết này, công ty đang đầu tư 250 triệu euro xây dựng ba trung tâm dữ liệu tại Pháp, bên cạnh hàng chục trung tâm dữ liệu đã vận hành trên khắp châu Âu.

Xu hướng đề cao chủ quyền thanh toán không chỉ tạo sức ép với các công ty thẻ quốc tế. Hội đồng Ổn định Tài chính, tổ chức giám sát hệ thống tài chính toàn cầu, cho rằng sự phân mảnh của hạ tầng thanh toán có thể khiến G20 khó đạt được mục tiêu đã đề ra từ năm 2020 là giúp thanh toán quốc tế, đặc biệt là kiều hối, trở nên nhanh hơn và rẻ hơn.

Theo ông Josh Lipsky, rủi ro lớn hơn nằm ở khả năng các hệ thống thanh toán khu vực phát triển theo những tiêu chuẩn khác nhau và dần mất khả năng tương thích với nhau. Điều này có thể làm gia tăng gian lận tài chính, tạo điều kiện cho các hành vi né tránh lệnh trừng phạt, đồng thời gây tổn hại cho kinh tế toàn cầu.

Một báo cáo do SWIFT tài trợ và Economist Impact thực hiện ước tính rằng nếu xu hướng phân mảnh hiện nay tiếp tục, GDP toàn cầu có thể giảm 2,6% vào năm 2030. Khi đó, nhiều quốc gia có thể nhận ra rằng cái giá phải trả cho chủ quyền thanh toán cao hơn những gì họ từng hình dung và nước Mỹ cũng không phải ngoại lệ.