Cuộc thử lửa và ‘lằn ranh’ của đối đầu Mỹ – Trung

Năm 2025 ghi nhận mức sụt giảm lớn nhất về kim ngạch thương mại song phương giữa Mỹ và Trung Quốc kể từ năm 1979, đồng thời chứng kiến sự dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng vốn gắn kết hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, khi năm kết thúc, mối quan hệ tổng thể, đặc biệt là trụ cột thương mại, đã dần ổn định trở lại.

Không có người chiến thắng trong cuộc chiến thuế quan

Trái với kỳ vọng về hiệu ứng “phong tỏa” hoàn toàn, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ không giảm về 0. Thay vào đó, tháng 4 và tháng 5, thời điểm Mỹ công bố mức thuế tương hỗ, ghi nhận mức giảm lần lượt 28% và 33% so với cùng kỳ năm trước.

Tại Mỹ, tâm lý lo ngại lan rộng trong cộng đồng các nhà nhập khẩu. Trong một bữa trưa làm việc với ông Eric Zheng, Chủ tịch Phòng Thương mại Mỹ tại Thượng Hải, cùng nhiều giám đốc điều hành người Mỹ, tất cả đều nhất trí rằng thương mại với Trung Quốc là không thể thay thế và bày tỏ kỳ vọng thuế quan sẽ sớm được cắt giảm mạnh.

Một bài viết trên New York Times đăng tháng 3, với tiêu đề “Chúng ta sẽ xoay xở thế nào để chịu đựng được điều này?”, đã phản ánh rõ khó khăn nghiêm trọng của các doanh nghiệp nhỏ Mỹ dưới sức ép thuế quan, dựa trên khảo sát khoảng 100 doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc.

Hàng chục nghìn doanh nghiệp Mỹ nhỏ buộc phải chấp nhận giảm lợi nhuận hoặc chuyển chi phí thuế tăng thêm sang người tiêu dùng. Theo Phòng Thương mại Mỹ, nước này có khoảng 33,2 triệu doanh nghiệp nhỏ (dưới 500 lao động), chiếm 99,9% tổng số doanh nghiệp và đóng góp 44% GDP.

Cục Thống kê Dân số Mỹ cho biết các doanh nghiệp nhỏ chiếm tới 41,2% tổng kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc. Tính đến cuối năm 2024, Mỹ có 254 mặt hàng phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc, 1.006 mặt hàng phụ thuộc từ 80 – 99,9% và 1.607 mặt hàng phụ thuộc từ 50 – 79,9%.

Sau đó, Nhà Trắng buộc phải công bố các biện pháp miễn trừ đối với sản phẩm thông tin và viễn thông, do Apple nhập khẩu hàng tỷ USD các mặt hàng này từ Trung Quốc. Wal-Mart, Home Depot và Target cũng được miễn trừ sau những chiến dịch vận động hành lang quyết liệt.

Cuối cùng, mức thuế leo thang thêm 91% đã bị hủy bỏ và thuế đối ứng 24% được tạm đình chỉ, đưa tổng mức thuế trở lại 30% tại cuộc đàm phán thương mại Mỹ – Trung ở Geneva ngày 11/5, đúng 1 tháng sau khi được công bố.

Ngay cả sau các cuộc đàm phán tại Kuala Lumpur, tổng mức thuế của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc vẫn ở mức 37,3%, bao gồm cả các mức thuế từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump – cao hơn gấp đôi mức thuế trung bình toàn cầu của Mỹ (17,3%).

Hệ quả là xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm mạnh. Theo Hải quan Trung Quốc, trong 11 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ đạt 385,91 tỷ USD, giảm 18,9% so với cùng kỳ năm trước và thấp hơn 28% so với mức đỉnh kỷ lục 3 năm trước.

Sự suy giảm thị phần của Trung Quốc tại thị trường Mỹ là rất lớn. Tuy nhiên, điều trớ trêu là điều này không làm chậm lại đà tăng trưởng của Trung Quốc trên thị trường toàn cầu.

Trong cùng kỳ, xuất khẩu toàn cầu của Trung Quốc vẫn tăng 5,4% so với năm trước, với thặng dư thương mại lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỷ USD. Tỷ trọng xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm xuống còn 11,3%, so với 14,7% một năm trước và 16,3% so với 3 năm trước.

Các doanh nghiệp và hộ gia đình Mỹ cũng chịu thiệt hại nặng nề. Trong 11 tháng năm 2025, xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc giảm 13,2% so với cùng kỳ và giảm 20,9% so với 3 năm trước. Đáng chú ý, xuất khẩu đậu nành của Mỹ từng rơi về mức 0 và chỉ được nối lại sau các cuộc đàm phán tại Kuala Lumpur.

Thuế quan toàn cầu đã giáng đòn mạnh vào chính nền kinh tế Mỹ. Theo ước tính của Bộ Ngoại giao Mỹ, mức thuế quan trung bình toàn cầu áp lên hàng hóa Mỹ hiện ở mức 17,3%, cao nhất kể từ năm 1935.

Trong tổng chi phí thuế quan, 14% do các nhà xuất khẩu nước ngoài gánh chịu, 64% do doanh nghiệp Mỹ chi trả và 22% rơi vào người tiêu dùng. Hệ quả là lạm phát gia tăng, tỷ lệ thất nghiệp tăng lên và niềm tin tiêu dùng suy giảm.

Thuế quan cao cũng không đưa ngành sản xuất quay trở lại Mỹ như kỳ vọng. Trái lại, báo cáo mới nhất của Ủy ban Kinh tế Liên hợp Quốc hội Mỹ ước tính các biện pháp thuế này sẽ làm giảm đầu tư vào lĩnh vực sản xuất khoảng 13% mỗi năm cho đến năm 2029.

Những bài học từ chip và đất hiếm

Năm 2025 cũng chứng kiến một cuộc đối đầu gay gắt khác giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, xoay quanh các lệnh cấm và hạn chế công nghệ cao của Mỹ, cùng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu khoáng sản đất hiếm của Trung Quốc.

Washington đã cấm xuất khẩu ethanol, phần mềm và phần cứng tự động hóa thiết kế điện tử (EDA), cũng như các loại chip hiệu năng cao sang Trung Quốc. Đáp trả, Bắc Kinh tăng cường kiểm soát xuất khẩu đất hiếm.

Đến tháng 9, Mỹ tiếp tục ban hành quy định về “sự thâm nhập thị trường”, áp dụng với toàn bộ các công ty con của các tập đoàn Trung Quốc nằm trong danh sách thực thể bị hạn chế. Động thái này đã kích hoạt phản ứng mạnh mẽ nhất từ trước tới nay của Trung Quốc đối với đất hiếm.

Đây là một cú đánh nặng nề vào nền kinh tế Mỹ, bởi Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 87% sản lượng tinh chế đất hiếm toàn cầu, 78% lithium tinh chế, 98% gallium oxy hóa và 65% coban chế biến; đồng thời gần như độc quyền công nghệ từ hóa.

Tất cả những vật liệu này đều có vai trò sống còn đối với các ngành công nghiệp bán dẫn, ô tô và quốc phòng của Mỹ. Hệ quả là Washington buộc phải đi trước một bước, bãi bỏ hoặc đình chỉ toàn bộ các biện pháp hạn chế. Đến lượt mình, Trung Quốc cũng tạm đình chỉ biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới nhất trong thời hạn 1 năm.

Các biện pháp hạn chế công nghệ cao hay tài nguyên đều là những công cụ thương mại phục vụ những mục tiêu cụ thể. Tuy nhiên, việc chúng được áp dụng quyết liệt trong năm qua, rồi cuối cùng bị dỡ bỏ hoặc tạm đình chỉ, cho thấy cả hai bên đều có khả năng tìm ra những giải pháp tốt hơn, mang tính cùng có lợi.

Ngày 8/12, Tổng thống Trump tuyên bố cho phép các doanh nghiệp được phê duyệt tại Trung Quốc sử dụng chip Nvidia H200 – một tín hiệu quan trọng cho thấy xu hướng hợp tác tích cực, thay vì tách rời. Điều này cũng khẳng định thực tế rằng ngành công nghiệp bán dẫn và thị trường của hai nước mang tính bổ trợ lẫn nhau.

Theo báo cáo năm 2025 của Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ (SIA), doanh thu bán dẫn toàn cầu năm 2024 đạt 630,5 tỷ USD, tăng 19,7% so với năm trước. Mỹ là nhà sản xuất bán dẫn lớn nhất thế giới, chiếm 50,4% thị phần toàn cầu. Tuy nhiên, Trung Quốc mới là thị trường lớn nhất xét về quy mô tiêu thụ, với mức tăng trưởng 20,1% trong năm 2024. Riêng với Nvidia, 22% doanh thu toàn cầu đến từ thị trường Trung Quốc.

Ở chiều ngược lại, lệnh cấm chip của Mỹ đã thúc đẩy sự tăng trưởng nhanh chóng của ngành công nghiệp bán dẫn nội địa Trung Quốc. Trong 11 tháng năm 2025, sản lượng ngành bán dẫn Trung Quốc tăng 10,2% so với cùng kỳ, trong khi kim ngạch xuất khẩu tăng tới 24,7%. Nếu chip H200 của Nvidia tiếp tục bị cấm tại Trung Quốc, nước này sớm sẽ không còn cần đến sản phẩm đó, thay vào đó sử dụng chip Ascend 910C của Huawei.

Giáo sư Richard Baldwin, Trường Kinh doanh IMD (Lausanne, Thụy Sĩ), trong một bài viết đăng trên LinkedIn ngày 4/12, nhận định rằng chính sách dịch chuyển sản xuất ra nước ngoài (offshoring) của Mỹ trên thực tế không loại Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng, mà còn làm gia tăng mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc, đồng thời làm giảm sự phụ thuộc vào các đối tác “thân hữu”.

Những thăng trầm của năm 2025 vì thế đã mang lại một bài học quan trọng: Trung Quốc và Mỹ hoàn toàn có khả năng chuyển từ tư duy đối đầu sang hợp tác thực chất trong thương mại.

Nhiều người kỳ vọng rằng, ngay cả khi quan hệ Mỹ – Trung vẫn tiếp tục đan xen giữa cạnh tranh và hợp tác, năm 2026 sẽ chứng kiến nhiều yếu tố tích cực hơn và ít tiêu cực hơn, qua đó mang lại lợi ích cho người dân hai nước cũng như cho kinh tế toàn cầu.

Quan hệ thương mại Mỹ – Trung đã mang lại lợi ích song phương trong nhiều thập kỷ. Kim ngạch thương mại hàng hóa hai chiều đạt 688,3 tỷ USD vào năm 2024, gấp 275 lần so với năm 1979 – thời điểm hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức.

Đây được xem là tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong vòng 45 năm trong lịch sử thương mại thế giới. Xuất khẩu sang Trung Quốc đã hỗ trợ khoảng 930.000 việc làm tại Mỹ, trong khi riêng thị trường Trung Quốc mang lại thêm 490,7 tỷ USD lợi nhuận cho các doanh nghiệp Mỹ vào năm 2022.