Đánh thức giá trị trà Shan tuyết

Tái cấu trúc chuỗi giá trị từ gốc

Kỹ sư Vũ Phạm Khánh xuất thân từ lĩnh vực cơ khí, từng là “bàn tay vàng” trong ngành cơ khí ô tô những năm 1990 - 2000. Nhưng ở thời điểm sự nghiệp đang ở đỉnh cao, ông lại chọn một hướng đi hoàn toàn khác: làm trà.

Quyết định ấy không xuất phát từ sự ngẫu hứng, mà từ một nghịch lý ông luôn trăn trở: Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu trà lớn, nhưng chủ yếu ở phân khúc giá thấp, giá trị gia tăng hạn chế, khiến người nông dân khó cải thiện thu nhập từ cây chè. Đi sâu hơn, ông Khánh nhận ra một khoảng trống lớn: những vùng chè cổ thụ có tiềm năng tạo ra sản phẩm cao cấp lại bị bỏ quên hoặc khai thác theo cách thô sơ, không tạo ra giá trị tương xứng.

Trong hành trình dọc theo các vùng trồng chè, khi dừng chân ở Tà Xùa, ông nhận ra nơi đây hội tụ những yếu tố hiếm có: những cây chè cổ thụ, hệ sinh thái nguyên sinh và điều kiện khí hậu tạo nên hương vị khác biệt. Nhưng cũng tại chính vùng đất này, ông chứng kiến một nghịch lý khác: tài nguyên quý giá lại bị định giá ở mức thấp.

Ở Tà Xùa, chè Shan tuyết không phải cây trồng mà là cây rừng. Những gốc chè hàng trăm năm tuổi mọc tự nhiên, sinh trưởng chậm, ở độ cao hàng nghìn mét so với mặt nước biển, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm cao, tích tụ nội chất cao. Chính điều này khiến trà có hương vị đặc biệt và tiềm năng ở phân khúc cao cấp.

Nhưng trước khi có sự tham gia của doanh nghiệp, giá trị ấy gần như không được chuyển hóa thành thu nhập. Người dân hái chè theo kinh nghiệm, không phân loại, không kiểm soát chất lượng. Có thời điểm, những cây chè cổ thụ bị chặt làm củi. Ngay trước khi ông đến, từng có đề xuất thay thế chè Shan tuyết bằng các giống chè trung du phổ thông vì dễ tiêu thụ hơn. Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra không đơn thuần là “làm trà”, mà là tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị.

Năm 2015, Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc ra đời, với thương hiệu Shannam. Đây không chỉ là một doanh nghiệp sản xuất, mà là hạt nhân của một lộ trình dài hạn: “Phục tráng và phát triển vùng chè Shan tuyết Tà Xùa”.

Dự án này được triển khai cùng người dân địa phương, nhằm khôi phục giống chè bản địa, chuẩn hóa kỹ thuật thu hái, và xây dựng thương hiệu cho chè Shan tuyết Tà Xùa. Khoảng 75ha chè cổ thụ được đưa vào vùng nguyên liệu có kiểm soát.

Một thay đổi quan trọng là cơ chế giá: giá thu mua chè tươi tăng từ khoảng 40.000 đồng/kg (2016) lên khoảng 90.000 đồng/kg. Khi thu nhập tăng, người dân bắt đầu nhìn cây chè như một “tài sản dài hạn” thay vì nguồn khai thác ngắn hạn. Đáng chú ý, hơn 200 cây chè Shan tuyết cổ thụ tại Tà Xùa đã được lập hồ sơ và công nhận là Cây di sản Việt Nam.

Chiến lược của Shannam không đi theo hướng sản lượng lớn, mà tập trung vào giá trị. Các sản phẩm trà Shan tuyết được phát triển theo hướng cao cấp, đạt chứng nhận OCOP cấp quốc gia, đồng thời giành nhiều giải thưởng quốc tế. Toàn bộ quy trình sản xuất - từ hái, sao, chế biến - đều do người H’Mông bản địa thực hiện. Điều này không chỉ tạo sinh kế, mà còn giữ lại “linh hồn” của sản phẩm. Mô hình này đang được nhân rộng sang các vùng chè khác như Sùng Đô (Yên Bái) để lan tỏa của một cách làm mới.

Đổi mới công nghệ trên nền tảng truyền thống

Một trong những bước đi mang tính đột phá của ông Vũ Phạm Khánh là phát triển dòng trà ép bánh Shanam. Từ năm 2018, Shannam trở thành thương hiệu trà đầu tiên ở Việt Nam sản xuất thành công trà ép bánh theo phương pháp riêng của Việt Nam. Nguyên liệu là búp chè Shan tuyết cổ thụ từ 200 - 500 năm tuổi, được tuyển chọn kỹ lưỡng, đảm bảo các tiêu chí: nguyên sinh, bản địa, sạch và đậm tính vùng miền.

Với phương pháp ép bánh từ máy móc do ông Vũ Phạm Khánh tự nghiên cứu chế tạo, kết hợp kỹ thuật cổ truyền, các hợp chất sinh học trong trà như amino acid, polyphenol, enzyme, tanin và khoáng chất tiếp tục “sống” và lên men tự nhiên theo thời gian. Điều này khiến giá trị của trà không cố định tại thời điểm sản xuất, mà có thể gia tăng theo quá trình lưu trữ.

Từ năm 2020, trà ép bánh Shanam được giới thiệu ra thị trường trong nước và quốc tế, nhanh chóng nhận được sự ghi nhận nhờ chất lượng và giá trị dinh dưỡng cao. Điều đáng nói là dù có cơ hội thương mại lớn, ông Vũ Phạm Khánh vẫn từ chối sản xuất theo “đơn đặt hàng” hàng loạt kiểu Phổ Nhĩ Trung Quốc. Ông không chấp nhận việc gắn nhãn “Phổ Nhĩ Việt Nam”. Lý do rất rõ ràng: nếu làm vậy, trà Việt sẽ tiếp tục đứng ở vị trí “bắt chước”, thay vì tạo ra giá trị riêng. Thay vào đó, ông chọn một con đường khó hơn: xây dựng một dòng trà bánh mang bản sắc Việt, với câu chuyện riêng, giá trị riêng và có thể trở thành một “tài sản sưu tầm” trong tương lai.

Cơ hội lớn trong thị trường trà đặc sản

Hiện nay, trên thị trường quốc tế, một kg bạch trà cổ thụ Việt Nam có thể đạt giá hàng trăm USD, ngang với các dòng trà cao cấp nhất. Nguyên nhân nằm ở sự khan hiếm: cây chè cổ thụ không thể mở rộng diện tích nhanh, sản lượng mỗi cây có hạn. Đây là một lợi thế cạnh tranh mang tính cấu trúc.

Bên cạnh đó, nhu cầu về trà hữu cơ tại các thị trường như EU, Mỹ, Nhật Bản đang tăng mạnh, mở ra cơ hội cho các sản phẩm từ hệ sinh thái tự nhiên như Shan tuyết. Tuy nhiên, đi kèm là các rào cản kỹ thuật, đặc biệt là tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất (MRLs), buộc doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào quản trị chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Điểm đáng chú ý nhất trong hành trình của ông Vũ Phạm Khánh không nằm ở sản phẩm, mà ở mô hình. Đó là mô hình kinh tế dựa trên bảo tồn: giữ rừng để tạo giá trị, thay vì khai thác để lấy lợi nhuận ngắn hạn. Tại Tà Xùa, sự thay đổi đã hiện rõ: người dân có thu nhập ổn định, thanh niên có việc làm tại nhà máy, hạ tầng được cải thiện. Từ chỗ gần như tách biệt, những bản làng nơi đây trở thành một điểm đến trong hành trình du lịch trải nghiệm trà.

Sự kết hợp giữa sản xuất, văn hóa và du lịch, như mô hình “tea tour”, đã tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn nhiều so với việc bán sản phẩm thô. Đây cũng là hướng đi phù hợp với chiến lược dài hạn: đưa trà Shan tuyết trở thành một sản phẩm mang tính biểu tượng quốc gia, không chỉ là đồ uống, mà còn là sản phẩm văn hóa, quà tặng, thậm chí là tài sản đầu tư.

Nhưng hành trình đó là một con đường không dễ dàng. Ba năm đầu thua lỗ, chi phí cao, thị trường chưa biết đến sản phẩm, ông Khánh phải bán tài sản cá nhân để duy trì dự án. Nhưng đổi lại, một nền tảng được xây dựng: vùng nguyên liệu được bảo tồn, chuỗi giá trị được thiết lập, thương hiệu bắt đầu có chỗ đứng. Ở đó, giá trị không chỉ đo bằng doanh thu, mà bằng những gì được giữ lại: rừng, cây, và sinh kế của cộng đồng.