Tìm lại Hà Nội vàng son trong những biệt thự Pháp cổ

Biệt thự của đại gia buôn lụa giàu nức tiếng Hà Nội xưa

Nằm ngay trên mặt đường phố Hàng Đào, căn nhà số 72 của gia đình ông Nguyễn Thái An từng một thời là căn nhà nổi bật nhất với diện tích 200 mét vuông được xây dựng trong những năm tháng cuối cùng của thời kỳ Pháp thuộc.

Trước năm 1940, mảnh đất ấy là 2 căn nhà nhỏ, đến năm 1940 được vợ chồng cụ Nguyễn Văn Lợi và cụ bà Nguyễn Thị Hồng mua lại nhằm xây dựng nhà ở kết hợp với mở hiệu buôn. Thời ấy gia đình hai cụ mở hiệu buôn tơ lụa. Hàng hóa nhà cụ đến từ nhiều làng nghề có tiếng ở khu vực sông Hồng, vì vậy mà rất được khách buôn phương Tây, khách buôn người Hoa yêu thích. Theo ông Nguyễn Thái An, con trai trưởng của hai cụ, thời điểm đó hàng hóa nhà ông đắt khách đến nỗi có những đợt phải thuê hai, ba xe tải lớn chở hàng ra sân bay mới đủ.

Công việc làm ăn phát đạt đòi hỏi một căn nhà đủ lớn để không chỉ gia đình ông mà cả người làm (bao gồm 6 giúp việc và gần 20 thợ gia công) sinh hoạt, đồng thời phải đủ sang trọng để tiếp đón những đối tác làm ăn lớn của gia đình. Chính bởi lẽ đó, ngay sau khi mua mảnh đất này, cụ Nguyễn Văn Lợi đã thuê một kiến trúc sư người Pháp thiết kế toàn bộ căn nhà, đồng thời huy động một đoàn thợ lành nghề khởi công xây dựng căn nhà. Đến năm 1943, căn biệt thự hoàn thiện. Phần mặt tiền không quá lớn, khuôn viên nhà chạy dọc theo hình chữ nhật, ăn sâu vào bên trong. Nhà có phần giếng trời ở chính giữa, vừa lấy ánh sáng , vừa lưu thông không khí, vừa có ý nghĩa phong thủy. Tầng 1 được dùng làm cửa hiệu, tầng 2 gồm các phòng lớn để làm kho hàng và 2 phòng cho thợ trong nhà, tầng ba để gia đình và các giúp việc sinh hoạt.

Cho đến nay, kiến trúc của căn nhà vẫn không thay đổi, nhiều đồ vật từ thế kỷ trước vẫn được gia đình ông An bảo quản cẩn thận, không còn mới, nhưng vẫn kiên cường với thời gian. Duy có tầng 1, mặc dù vẫn là hiệu buôn quần áo, song đã không còn là hiệu buôn của nhà ông nữa. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, gia đình ông đã chuyển sang hình thức sinh kế khác, cửa hàng có mặt tiền đắc địa để cho thuê. Ông chia sẻ: “Thế hệ con cháu tôi, tôi không quản được chuyện chúng có giữ nhà hay không, nhưng đời tôi, tôi sẽ cố giữ, nó không phải chỉ là kỷ vật của hai cụ thân sinh tôi đâu, nó còn là chứng nhân của bao nhiêu biến đổi trên đất Hà Nội này đấy”.

Biệt thự vườn của đại gia buôn vàng phố cổ một thời

Nằm sâu trong một lối đi nhỏ giữa lòng phố cổ sầm uất, căn nhà số 6 Đinh Liệt là một trong những căn biệt thự cổ hiếm hoi còn giữ được gần như trọn vẹn kiến trúc xưa với đầy đủ khuôn viên nhà ở và sân vườn rộng rãi. Chủ nhân của ngôi nhà là vợ chồng cụ Phạm Văn Thanh và cụ bà Phạm Thị Tề, chủ tiệm vàng Sư Tử nổi tiếng đất Hà Thành ở thế kỷ XX.

Ông Phạm Hữu Thâu, một trong tám người con của hai cụ Phạm Văn Thanh - Phạm Thị Tề chia sẻ, từ năm 1944 trở về trước, thửa đất rộng gần 700 mét vuông này thuộc sở hữu của một nữ thương nhân người Hoa, đến năm 1945 thì được gia đình ông mua lại với giá 50.000 đồng Đông Dương (tương đương 1000 cây vàng đương thời). Biệt thự được thiết kế bởi kiến trúc sư Phạm Hoàng, hay còn gọi là Phạm Khắc Hệ, một trong những kiến trúc sư thế hệ đầu của Việt Nam. Năm 1950, công trình biệt thự được khởi công, đến năm 1953 thì hoàn thành.

Ban đầu, để phục vụ cho việc buôn bán của gia đình, căn biệt thự có hai mặt tiền, một mặt ở 115 Hàng Bạc, một mặt ở số 6 Đinh Liệt. Theo những bước ngoặt của lịch sử, ngày nay, căn biệt thự chỉ còn một mặt ở số 6 Đinh Liệt, mặt ở số 115 Hàng Bạc đã bị bán đi, chia cắt hẳn khỏi phần số 6 Đinh Liệt, song, không vì thế mà căn biệt thự bớt đi vẻ bề thế của một thương hộ nức tiếng một thời.

Về kiến trúc, ngôi nhà là sự kết hợp hài hòa giữa phong cách Pháp với nhà truyền thống của người Việt. Mặc dù từng bị các hộ dân khác cơi nới, xây thêm công trình phụ, song điều đáng mừng là gian nhà chính vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn từ mái ngói, các khung cửa sổ cách điệu đến các cột kèo, cột cái làm bằng gỗ đinh, gỗ lim, đặc biệt, giếng nước cổ có từ trước khi căn biệt thự được xây dựng vẫn còn ở trong vườn (gia đình ông Thâu có cải tạo cho an toàn nhưng vẫn giữ nguyên phần thành giếng). Về nội thất, một số bộ bàn ghế vẫn được các thế hệ trong gia đình gìn giữ, bảo tồn rất tốt, nhất là bộ bàn ghế đặt trong phòng thờ: đó là bộ bàn ghế kiểu Pháp được thợ mộc làm thủ công từ những năm đầu thế kỷ XX.

Ngày nay, căn biệt thự đã được hoàn lại về cho hậu duệ của chủ cũ, những người sinh sống trong căn biệt thự đều là những người con, người cháu, người chắt của hai cụ Phạm Văn Thanh - Phạm Thị Tề. Mặc dù không còn theo nghiệp buôn bán của hai cụ, song mỗi một thành viên đều đã và đang cống hiến cho đất nước theo một cách khác, thầm lặng hơn, ít phô trương, và nhất là cánh cổng số 6 Đinh Liệt vẫn rộng mở chào đón những vị khách phương xa đến chiêm ngưỡng dư ảnh của một thời xa hoa chốn Hà thành.

Biệt thự cổ của chủ thầu bậc nhất xứ Bắc Kỳ trên phố Hàng Bè

Giữa các cửa hiệu sang trọng, sầm uất trên con phố Hàng Bè, đằng sau một lối vào có phần cũ kĩ, ít nổi bật là một căn biệt thự cổ có tuổi đời vừa tròn một thế kỷ. Đó là căn biệt thự của gia đình bà Lê Thị Thủy, cháu ngoại cụ Trương Trọng Vọng, một nhà thầu nổi tiếng xứ Bắc Kỳ. Căn nhà được xây dựng năm 1925, tổng diện tích lên đến hơn 800 mét vuông, là một trong số ít những căn biệt thự cổ còn được bảo tồn đến ngày nay.

Căn biệt thự được xây dựng bởi vợ chồng cụ Trương Trọng Vọng và cụ bà Nguyễn Thị Sửu, ông bà ngoại của bà Lê Thị Thủy. Những năm 20 của thế trước, cụ Vọng là một chủ thầu xây dựng nổi tiếng ở Hà Nội, bởi vậy mà căn nhà đầu tiên cụ xây sau khi kết hôn cũng vô cùng nức tiếng xứ Hà thành. Được thiết kế bởi kiến trúc sư người Pháp, xây dựng bởi đội ngũ 100 thợ lành nghề từ nhiều tỉnh lân cận, sau một năm kể từ ngày khởi công, căn biệt thự gồm cả vườn cây và bể nước đã hoàn thành.

Hòa vào cùng dòng chảy thời đại, công trình, giống với hầu hết những biệt thự, biệt phủ nguy nga thời đó, được xây dựng theo lối kiến trúc Pháp kết hợp hài hòa với các điểm nhấn trong kiến trúc phương Đông. Phần nhà ở chạy theo hình chữ nhật, ở giữa là giếng trời giúp điều tiết không khí, ánh sáng cho tất cá các gian phòng. Điểm nhấn của căn biệt thự là phần sân giữa với bể cá - hòn non bộ và bốn cột đá nguyên khối phỏng theo phong cách châu Âu, chân cột chạm khắc họa tiết "Đào - Cúc - Trúc - Mai", biểu tượng của một gia tộc sung túc về vật chất và tinh tế về tâm hồn.

Được xây dựng cách đây cả trăm năm nhưng thiết kế của căn biệt thự đã khá hiện đại, các phòng đã được thiết kế nhà vệ sinh khép kín, nhà tắm riêng, có cửa sổ, ban công đón nắng, phòng ngủ của chủ có thêm quạt trần, sập gụ, tủ, giường bằng gỗ lim sang trọng. Hầu hết các nội thất thời ấy là được đặt hàng thủ công từ châu Âu về, mỗi một món có giá trị tương đương với một căn nhà vùng ven đô hồi nửa đầu thế kỷ XX.

Căn biệt thự bề thế bậc nhất khu phố cổ một thời, trải qua bao thăng trầm thời gian cũng đã có những biến đổi. Ngày nay, rất nhiều nét xa hoa đã bị thời đại bào mòn: tầng một quét lại nhiều lần vôi để làm trường học cho nhiều thế hệ học sinh trường Tiểu học Bắc Sơn, trường Tiểu học Trưng Vương, bể cá - hòn non bộ bị phá bỏ làm sân chơi cho các học trò, mái ngói bị phủ tôn… Diện tích khuôn viên cũng chỉ còn hơn 200 mét vuông, nhưng riêng tầng hai của tòa nhà vẫn được bà Thủy dày công gìn giữ. Từ không gian phòng thờ, các bộ nội thất đến các tiểu tiết như khung cửa sổ, dầm công - xôn, đều được bảo quản cẩn thận.

Trước đây, căn biệt thự từng có vai trò như một phim trường, đóng góp không ít cảnh quay đẹp cho các bộ phim đình đám một thời như “Hà Nội mùa đông năm 46”, “Tuổi thanh xuân”, “Mùa lá rụng trong vườn”, “Khép mắt chờ ngày mai”... đồng thời cũng là điểm đến quen thuộc cho các du khách trót yêu vẻ cổ kính của thành phố văn hiến ngàn năm.

Mặc dù vẫn đón các đoàn khách tham quan, song bà Thủy đã hạn chế lượng khách được đón tiếp trong ngày, việc chụp ảnh, quay video trong không gian tầng hai của căn biệt thự cũng không còn tùy tiện như trước. Bà chia sẻ, mặc dù muốn cũng muốn lan tỏa những giá trị văn hóa - lịch sử, song là một người con trong nhà, bà không muốn chốn kỷ niệm trở nên xô bồ, bà chỉ đón những vị khách thật sự yêu, thật sự trân trọng những vẻ đẹp cổ kính ấy, như một người có thú thưởng trà, chỉ đem thức trà ngon mời những vị khách có gu