Giảm nghèo đa chiều ở Việt Nam: Dấu ấn 5 năm và định hướng cho chặng đường mới

Sau gần 5 năm triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, công tác giảm nghèo của Việt Nam đã ghi nhận nhiều kết quả nổi bật, tiếp tục khẳng định quyết tâm chính trị mạnh mẽ và cách tiếp cận tiến bộ của Đảng, Nhà nước trong bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng sống cho người dân, nhất là ở các vùng khó khăn.

Theo ông Phạm Hồng Đào, Phó Chánh Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo, dù được triển khai trong bối cảnh đặc biệt khó khăn do đại dịch Covid-19, biến đổi khí hậu, thiên tai và biến động kinh tế toàn cầu, Chương trình vẫn đạt và vượt phần lớn các mục tiêu mà Quốc hội, Chính phủ giao, qua đó góp phần quan trọng vào việc giảm tỷ lệ nghèo đa chiều, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và nâng cao nhận thức xã hội về tự lực vươn lên thoát nghèo.

Việt Nam - điểm sáng về giảm nghèo đa chiều

Giảm nghèo đa chiều, bao trùm và bền vững là định hướng xuyên suốt của Việt Nam trong nhiều năm qua. Với việc triển khai Chương trình giai đoạn 2021-2025, Việt Nam tiếp tục được cộng đồng quốc tế ghi nhận là một trong những quốc gia tiêu biểu tại châu Á thực hiện thành công mô hình giảm nghèo đa chiều.

Theo số liệu tổng hợp của Văn phòng quốc gia về giảm nghèo, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều trên phạm vi cả nước bình quân giảm 1,03%/năm. Riêng tại các huyện nghèo, mức giảm đạt tới 6,70%/năm; trong đồng bào dân tộc thiểu số, tỷ lệ hộ nghèo bình quân giảm 4,45%/năm. Đây là những con số cho thấy nỗ lực rất lớn trong bối cảnh xuất phát điểm thấp và điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội còn nhiều hạn chế.

Đáng chú ý, đến nay đã có 19 xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo thoát khỏi tình trạng nghèo, đặc biệt khó khăn; 3 huyện nghèo đã chính thức ra khỏi danh sách huyện nghèo. Các kết quả này đều đạt và vượt mục tiêu mà Quốc hội và Chính phủ đề ra cho giai đoạn 2021–2025.

Báo cáo của Ban Chỉ đạo Trung ương các Chương trình Mục tiêu Quốc gia giai đoạn 2021-2025 cũng cho thấy, tỷ lệ giảm nghèo ở các khu vực dân tộc thiểu số đạt trung bình 3,2%/năm. Thu nhập bình quân đầu người của các dân tộc thiểu số ước tính đạt 45,9 triệu VND (1.760 USD) vào năm 2025, tăng gấp 3,3 lần so với năm 2020, vượt xa mục tiêu tăng hơn gấp đôi.

Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo đánh giá, Chương trình đã hoàn thành 2/5 mục tiêu cụ thể, vượt 2/5 mục tiêu và chỉ còn 1 mục tiêu chưa có đủ cơ sở để đánh giá; đối với các mục tiêu giai đoạn 5 năm, đạt 2/6 mục tiêu, vượt 3/6 mục tiêu và chưa đạt 1 mục tiêu. Trong nhóm chỉ tiêu về giảm thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản, có 9/12 chỉ tiêu đạt và vượt kế hoạch.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Chương trình là việc thúc đẩy các địa phương chủ động hoàn thiện chính sách giảm nghèo phù hợp với điều kiện thực tế. Theo thống kê, đã có 9 địa phương ban hành chuẩn nghèo đa chiều cao hơn chuẩn quốc gia và 12 địa phương xây dựng chính sách giảm nghèo đặc thù cho nhóm hộ nghèo, hộ cận nghèo không còn khả năng lao động.

Song song với đó, Chương trình đã tạo nguồn lực đáng kể cho phát triển hạ tầng thiết yếu ở các vùng khó khăn. Trong giai đoạn 2021-2025, cả nước đã xây dựng mới hơn 2.600 công trình hạ tầng và duy tu, bảo dưỡng trên 2.300 công trình tại các huyện nghèo và xã đặc biệt khó khăn. Các công trình tập trung vào giao thông nông thôn, trường học, trạm y tế, nước sạch, vệ sinh môi trường và hạ tầng viễn thông.

Theo đánh giá của các chuyên gia, việc đầu tư đồng bộ hạ tầng không chỉ cải thiện điều kiện sống trước mắt mà còn tạo nền tảng lâu dài để phát triển sản xuất, kết nối thị trường và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản của người nghèo.

Không dừng lại ở hỗ trợ trực tiếp, Chương trình giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 đặc biệt chú trọng phát triển sinh kế, tạo việc làm và nâng cao năng lực tự chủ của người dân. Trong 5 năm qua, hơn 10.500 mô hình, dự án giảm nghèo đã được triển khai, thu hút trên 205.000 hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo tham gia.

Các mô hình sản xuất từng bước gắn với điều kiện tự nhiên, lợi thế địa phương và nhu cầu thị trường, qua đó giúp người dân tăng thu nhập, ổn định cuộc sống và giảm nguy cơ tái nghèo. Bên cạnh đó, các hoạt động hỗ trợ giáo dục nghề nghiệp, tín dụng chính sách, y tế, nhà ở, nước sạch và vệ sinh môi trường đã góp phần cải thiện rõ rệt chất lượng cuộc sống và bảo đảm an sinh xã hội cho người nghèo.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tính đến ngày 30/10, tổng ngân sách giải ngân cho ba chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn kiểu mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng núi - dân tộc thiểu số đạt hơn 119,4 nghìn tỷ đồng (4,54 tỷ USD), tương đương 67,9% ngân sách dự kiến. Điều này bao gồm 75,8 nghìn tỷ VND vốn đầu tư công (75% kế hoạch) và hơn 43,5 nghìn tỷ VND chi tiêu thường xuyên (58,2%).

Một điểm sáng khác được ông Phạm Hồng Đào nhấn mạnh là việc lồng ghép giới trong các hoạt động của Chương trình. Phụ nữ và trẻ em gái tại các khu vực nghèo được tạo điều kiện tiếp cận tốt hơn với đào tạo nghề, tín dụng, y tế và giáo dục, qua đó góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc.

Thay đổi tư duy - nền tảng của giảm nghèo bền vững

Ông Phạm Hồng Đào, Phó Chánh Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo đánh giá, Chương trình giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 không chỉ mang lại những kết quả cụ thể về kinh tế - xã hội, mà còn tạo ra sự thay đổi tích cực trong nhận thức của người dân. Ở nhiều địa phương, hàng trăm hộ nghèo đã chủ động viết đơn xin thoát nghèo, tự nguyện nhường lại chính sách hỗ trợ cho các hộ khó khăn hơn.

Theo các cán bộ làm công tác giảm nghèo cơ sở, tâm lý “trông chờ, ỷ lại” từng bước được thay thế bằng ý thức tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên. Việc người dân không còn e ngại khi được công nhận thoát nghèo được xem là một trong những thành công quan trọng nhất, bởi đây chính là nền tảng để giảm nghèo bền vững trong dài hạn.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác giảm nghèo vẫn còn không ít khó khăn. Ông Phạm Hồng Đào cho biết, Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo cũng thẳng thắn nhìn nhận, việc ban hành một số văn bản hướng dẫn và phân bổ vốn còn chậm; công tác phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương chưa thật sự chặt chẽ; phân cấp, phân quyền còn chưa rõ.

Đại biểu Quốc hội Huỳnh Thanh Chung đến từ tỉnh Đồng Nai đã nêu ra nhiều nguyên nhân gây chậm trễ, bao gồm thủ tục đầu tư rườm rà, chậm trễ giải phóng mặt bằng, tái cơ cấu chính quyền địa phương, thiếu hụt nhân lực và đặc biệt là sự mơ hồ về cơ chế hoạt động ở cấp cơ sở.

Nguồn nhân lực làm công tác giảm nghèo, nhất là ở cơ sở, còn thiếu và yếu; tâm lý sợ sai, né tránh trách nhiệm vẫn tồn tại. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi và đánh giá Chương trình chưa đáp ứng yêu cầu; công tác truyền thông ở một số nơi chưa sát đối tượng, chưa phù hợp với đặc thù vùng miền.

Đáng lo ngại hơn, kết quả giảm nghèo ở một số địa bàn chưa thật sự bền vững, nguy cơ tái nghèo còn cao, nhất là khi người dân gặp rủi ro do thiên tai, dịch bệnh hoặc biến động thị trường.

Ông Phạm Hồng Đào cho biết, từ thực tiễn triển khai, nhiều bài học kinh nghiệm đã được rút ra. Trong đó, vai trò lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền và người đứng đầu là yếu tố quyết định. Giảm nghèo chỉ bền vững khi người dân thực sự trở thành chủ thể, tham gia từ khâu lập kế hoạch đến tổ chức thực hiện và giám sát.

Trong bối cảnh chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021-2025 sắp hết hiệu lực, cùng với việc tổ chức lại chính quyền theo mô hình hai cấp và yêu cầu thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2021-2030, việc xây dựng Chương trình giảm nghèo cho giai đoạn mới là yêu cầu cấp thiết.

Theo định hướng đang được nghiên cứu, giai đoạn 2026-2030 phấn đấu giảm tỷ lệ nghèo đa chiều bình quân 1-1,5%/năm; Chương trình được triển khai trong 10 năm, trên phạm vi cả nước, với mục tiêu không chỉ giảm nghèo về thu nhập mà còn nâng cao chất lượng sống và xây dựng cộng đồng hạnh phúc.

Đặc biệt, việc nghiên cứu xây dựng Chỉ số hạnh phúc phù hợp với điều kiện Việt Nam được xem là bước đi mới, thể hiện cách tiếp cận nhân văn, toàn diện và hiện đại trong chính sách giảm nghèo.

Theo Đại biểu Quốc hội Huỳnh Thanh Chung, chương trình thống nhất đến năm 2035 sẽ là nền tảng cho chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam, hướng tới nâng cao mức sống, giảm chênh lệch vùng miền và xây dựng cộng đồng nông thôn hiện đại, văn minh. Ông kêu gọi các nhà lập pháp và Chính phủ hoàn thiện cơ chế, tăng cường nguồn vốn và đơn giản hóa việc thực hiện cho các địa phương.

Đại diện Văn phòng quốc gia về giảm nghèo nhấn mạnh, giảm nghèo bền vững không phải là đích đến, mà là một quá trình lâu dài. Những kết quả của giai đoạn 2021–2025 là nền tảng quan trọng để Việt Nam tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện chính sách và kiên định mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau” trong chặng đường phát triển sắp tới.