'Hiệu ứng cánh bướm' từ xung đột Trung Đông

Hiệu ứng cánh bướm

Trong bộ phim bom tấn năm 1993 có tên Jurassic Park, nhân vật Tiến sĩ Ian Malcolm do Jeff Goldblum thủ vai đã nhắc tới “thuyết hỗn loạn” (chaos theory), hay “hiệu ứng cánh bướm” (butterfly effects). Theo khái niệm này, một sự kiện tưởng chừng rất nhỏ, như cái vỗ cánh của một con bướm, cũng có thể kích hoạt chuỗi phản ứng dẫn đến những biến động lớn và khó lường.

Sau nhiều năm, hiệu ứng này bất ngờ được các nhà kinh tế sử dụng để mô tả những rủi ro mà cuộc xung đột tại Trung Đông có thể gây ra đối với nền kinh tế thế giới.

Trong đó, theo báo cáo KPMG Economic Compass (công cụ theo dõi và dự báo triển vọng kinh tế toàn cầu của KPMG) gần đây, bà Diane Swonk, chuyên gia kinh tế trưởng của KPMG, nhận định căng thẳng liên quan đến Iran có thể trở thành ví dụ điển hình của hiệu ứng này.

Theo bà Swonk, nền kinh tế toàn cầu hiện đang ở trạng thái mong manh sau nhiều cú sốc liên tiếp, từ đại dịch, khủng hoảng chuỗi cung ứng cho tới lạm phát cao. Trong bối cảnh đó, một cú sốc địa chính trị mới có thể có tác động lan rộng và vượt xa khu vực xảy ra xung đột.

Trong kinh tế học, “hiệu ứng cánh bướm” được sử dụng để mô tả các hệ thống phức tạp, nơi các yếu tố liên kết chặt chẽ và một thay đổi nhỏ cũng có thể dẫn đến những hệ quả lớn. Nền kinh tế toàn cầu hiện đại là một ví dụ điển hình của hệ thống này.

Trong đó, các yếu tố như giá năng lượng, chuỗi cung ứng, thị trường tài chính và chính sách tiền tệ có mối liên hệ mật thiết với nhau. Vì vậy, một biến động tại một mắt xích có thể nhanh chóng lan rộng và tác động đến nhiều khu vực khác trong hệ thống.

Với căng thẳng tại Trung Đông, yếu tố then chốt được xác định là thị trường năng lượng khi bất kỳ sự gián đoạn nào với nguồn cung dầu từ khu vực này đều có thể tác động trực tiếp tới giá nhiên liệu, chi phí vận tải và giá hàng hóa trên toàn thế giới.

Trong báo cáo của KPMG, bà Swonk đưa ra hai kịch bản chính cho diễn biến kinh tế nếu xung đột kéo dài.

Trong kịch bản thứ nhất, cuộc xung đột chỉ kéo dài trong vài tuần và Eo biển Hormuz bị gián đoạn tạm thời; căng thẳng sau đó được hạ nhiệt và giá dầu giảm trở lại khi nguồn cung dần ổn định. Trong kịch bản này, các nhà kinh tế cho rằng thị trường năng lượng vẫn sẽ duy trì một “phần bù rủi ro” do khả năng cơ sở hạ tầng dầu khí trong khu vực bị hư hại.

Kịch bản thứ hai được đánh giá nghiêm trọng hơn khi chiến sự có thể kéo dài khoảng 3 - 6 tháng và gây thiệt hại đáng kể cho hạ tầng năng lượng trong khu vực. Trong kịch bản này, thị trường dầu mỏ toàn cầu có thể đối mặt với cú sốc lớn, với giá dầu được dự đoán có thể vượt 130 USD/thùng.

Theo các nhà kinh tế, rủi ro không chỉ nằm ở cú sốc giá ban đầu mà còn ở tốc độ phục hồi nguồn cung. Không giống như một công tắc điện có thể bật tắt ngay lập tức, việc khôi phục sản xuất dầu cần thời gian dài để sửa chữa hạ tầng và khôi phục chuỗi cung ứng.

Cú sốc năng lượng và rủi ro lạm phát

“Thị trường năng lượng là một trong những kênh tác động quan trọng nhất của cuộc xung đột Trung Đông đối với kinh tế thế giới. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nếu giá năng lượng tăng khoảng 10% và duy trì trong 1 năm, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,4 điểm phần trăm, trong khi tăng trưởng kinh tế thế giới có thể giảm từ 0,1 - 0,2 điểm phần trăm.

Những con số này cho thấy chỉ cần một cú sốc năng lượng tương đối nhỏ cũng có thể gây ra tác động đáng kể đối với nền kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh giá dầu và khí đốt tăng mạnh, các nhà hoạch định chính sách tiền tệ đang theo dõi chặt chẽ diễn biến của cuộc xung đột để đánh giá tác động đối với lạm phát.

Theo nhiều chuyên gia, nếu giá năng lượng tiếp tục tăng, giá bán lẻ hàng hóa và dịch vụ trên toàn thế giới có thể tăng theo, gây áp lực lên các hộ gia đình vốn đã chịu gánh nặng chi phí sinh hoạt trong những năm gần đây.

Ngoài tác động trực tiếp tới thị trường năng lượng, giá dầu tăng mạnh còn thường kéo theo biến động trên các thị trường tài chính. Trong các giai đoạn khủng hoảng năng lượng trước đây, chi phí nhiên liệu tăng thường khiến lợi nhuận doanh nghiệp bị thu hẹp, đồng thời làm suy yếu sức mua của người tiêu dùng. Điều này có thể gây áp lực lên thị trường chứng khoán và khiến các nhà đầu tư điều chỉnh lại kỳ vọng tăng trưởng toàn cầu.

Một yếu tố khiến cuộc xung đột ở Trung Đông có tầm ảnh hưởng đặc biệt lớn là vai trò của khu vực này trên thị trường dầu mỏ toàn cầu. Khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới được vận chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược nối Vịnh Ba Tư với thị trường toàn cầu.

Theo các nghiên cứu học thuật và kinh nghiệm từ các cú sốc nguồn cung trước đây, các tập đoàn tài chính quốc tế ước tính rằng cứ mỗi 1% nguồn cung dầu toàn cầu giảm sẽ khiến giá dầu tăng khoảng 4%. Điều này đồng nghĩa với việc nếu nguồn cung bị gián đoạn đáng kể, giá dầu có thể tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn.

Trên thực tế, ngay khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang, giá dầu Brent đã tăng mạnh và kéo theo giá xăng bán lẻ tại nhiều quốc gia tăng theo. Tại Mỹ, theo dữ liệu của dịch vụ theo dõi giá nhiên liệu GasBuddy, giá xăng trung bình đã tăng khoảng 15 cent mỗi gallon chỉ trong vài ngày sau khi giá dầu thế giới tăng mạnh.

Theo các nhà kinh tế, chi phí năng lượng tăng thường lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế, từ vận tải, sản xuất cho tới dịch vụ. Điều này khiến lạm phát có thể tăng trở lại ngay cả khi các ngân hàng trung ương đang nỗ lực đưa mức giá về gần mục tiêu.

Tác động dài hạn

Ngoài tác động ngắn hạn với thị trường năng lượng, căng thẳng tại Trung Đông còn có thể tạo ra những hệ quả dài hạn đối với chính sách tiền tệ và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Trong trường hợp lạm phát tăng trở lại do giá năng lượng cao, các ngân hàng trung ương có thể buộc phải duy trì lãi suất ở mức cao lâu hơn dự kiến.

Tại Mỹ, điều này có thể khiến Cục Dự trữ Liên bang trì hoãn kế hoạch cắt giảm lãi suất cho tới đầu năm 2027. Lãi suất cao kéo dài thường làm giảm nhu cầu vay vốn, hạn chế đầu tư của doanh nghiệp và làm chậm tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Bên cạnh các yếu tố kinh tế, một số chuyên gia cũng cảnh báo về những tác động địa chính trị dài hạn của cuộc xung đột. Theo ông Jim O’Neill, cựu kinh tế trưởng của Goldman Sachs Asset Management, các diễn biến gần đây có thể thúc đẩy sự tái sắp xếp các liên minh chiến lược trên thế giới.

Chuyên gia này nhận định một số quốc gia tại Trung Đông có thể dần giảm phụ thuộc vào Mỹ và tìm kiếm quan hệ hợp tác chặt chẽ hơn với các nền kinh tế lớn khác như Trung Quốc hay các quốc gia thuộc khối BRICS. Nếu xu hướng này diễn ra, cán cân địa chính trị và kinh tế toàn cầu có thể thay đổi đáng kể trong những năm tới.

Dù với kịch bản nào, các nhà kinh tế đều cho rằng cuộc xung đột tại Trung Đông gần như chắc chắn sẽ để lại dấu ấn đối với kinh tế thế giới. Trong một hệ thống toàn cầu hóa chặt chẽ, nơi thị trường năng lượng, chuỗi cung ứng và tài chính liên kết với nhau, một cú sốc địa chính trị có thể nhanh chóng lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế.