Ngân hàng 'lấy ngắn nuôi dài': Mất cân đối đến bao giờ?

Lấy ngắn nuôi dài

Báo cáo ngành ngân hàng mới đây của Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn – Hà Nội (SHS) chỉ ra, tại thời điểm cuối quý I/2026, cho vay trung - dài hạn tăng 5,95% kể từ đầu năm, cao hơn đáng kể mức tăng 1,61% của cho vay ngắn hạn. Tỷ trọng dư nợ cho vay trung - dài hạn tại thời điểm cuối quý I/2026 tiếp tục tăng lên 47,4%, từ mức 46,4% cuối năm 2025.

Thực tế, sự lệch pha này đã kéo dài nhiều năm. Theo báo cáo tài chính của 27 ngân hàng niêm yết, xét riêng trong giai đoạn 2020 – 2025, tiền gửi dưới 6 tháng duy trì tỷ trọng lớn nhất, khoảng 40% – 50% và đóng vai trò vùng đệm thanh khoản. Trong khi đó, tiền gửi kỳ hạn từ 1 – 5 năm lại chỉ chiếm tỷ trọng quanh 10%.

Sự lệch pha này càng rõ nét hơn khi xét đến tiền gửi kỳ hạn trên 5 năm. Từ đỉnh năm 2021 với hơn 323 nghìn tỷ đồng, tiền gửi kỳ hạn trên 5 năm lao dốc không phanh, giảm 23,2% vào năm 2022, giảm 84,05% vào năm 2023 và giảm tới 98,83% vào năm 2024, tức về gần như bằng 0. Trong năm 2024, tiền gửi kỳ hạn trên 5 năm chỉ còn 465 tỷ đồng so với đỉnh hơn 323.000 tỷ đồng chỉ ba năm trước đó. Mặc dù đến năm 2025, con số này đã nhích nhẹ lên 417 tỷ đồng nhưng mức tuyệt đối gần như là con số tượng trưng.

Trong cùng kỳ, tín dụng dài hạn (kỳ hạn trên 5 năm) lại có quỹ đạo hoàn toàn trái chiều, gia tăng rõ rệt trong giai đoạn phục hồi sau đại dịch Covid-19. Tín dụng kỳ hạn trên 5 năm tăng đều từ 1,94 triệu tỷ đồng năm 2019 lên 4,59 triệu tỷ đồng năm 2025 với tốc độ tăng tốc rõ rệt ở hai năm cuối: tăng 18,31% năm 2024 và tăng 26,85% năm 2025.

Tính gộp lại, tín dụng dài hạn đã tăng gấp 2,36 lần trong 6 năm, trong khi tiền gửi trên 5 năm "co rút" về còn chưa đầy 0,02% so với quy mô ban đầu.

Theo giới phân tích, việc dùng nguồn vốn ngắn hạn để tài trợ cho các khoản vay dài hạn khiến ngân hàng đứng trước áp lực bảo đảm thanh khoản cho các nghĩa vụ thanh toán ngắn hạn. Để giữ chân người gửi trong cuộc cạnh tranh đó, các ngân hàng phải liên tục đẩy lãi suất huy động lên cao. Đây là mầm mống của các cuộc đua lãi suất, và cũng là lý do chi phí vốn khó hạ ngay cả khi lãi suất điều hành được giữ ổn định.

TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, chỉ ra rằng ngoài áp lực về chênh lệch giữa huy động và cho vay, hệ thống ngân hàng Việt Nam vẫn còn tồn tại hai vấn đề lớn khác, trong đó có mất cân đối về kỳ hạn. Cụ thể, trong năm 2025, tăng trưởng tín dụng bất động sản cao hơn rất nhiều so với tăng trưởng tín dụng chung của nền kinh tế. Thậm chí, có những thời điểm tín dụng bất động sản tăng gần 20%, trong khi mức tăng chung thấp hơn đáng kể.

"Hệ quả là các ngân hàng thương mại huy động vốn chủ yếu ở kỳ hạn ngắn, trong khi cho vay lại tập trung ở trung và dài hạn, đặc biệt là bất động sản. Sự chênh lệch này tạo áp lực lớn lên thanh khoản của hệ thống. Chính vì vậy, mặt bằng lãi suất luôn chịu áp lực ở mức cao", ông nói.

San sẻ gánh nặng cho hệ thống ngân hàng

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinnce, ông Lê Hồng Khang, Giám đốc Nghiên cứu & Phân tích FiinRatings, nhận định nền kinh tế có nhu cầu rất cao về nguồn vốn trung và dài hạn, đặc biệt là các lĩnh vực thâm dụng vốn như hạ tầng hay năng lượng với thời gian hoàn vốn có thể kéo dài lên tới 15 – 20 năm.

Tuy nhiên, dù nhu cầu vốn thực tế của các doanh nghiệp, đặc biệt là mảng hạ tầng, năng lượng là trung và dài hạn nhưng họ lại không thể huy động được nguồn vốn này và buộc phải vay ngắn hạn rất nhiều. Tỷ lệ nợ vay ngắn hạn của Việt Nam đang tiệm cận mức nguy hiểm gần 50%, cao hơn rất nhiều so với mức được kiểm soát tốt dưới 20% tại các quốc gia trong khu vực.

"Việc dùng vốn ngắn hạn tài trợ cho dự án dài hạn khiến doanh nghiệp rơi vào tình thế vô cùng rủi ro. Khi môi trường kinh tế biến động, các ngân hàng thương mại buộc phải chuyển sang 'tư thế phòng thủ', thắt chặt và chọn lọc kỹ lưỡng các khoản cho vay mới để bảo vệ danh mục tín dụng. Khẩu vị rủi ro thay đổi đột ngột khiến doanh nghiệp không thể tìm được nguồn để tái cấp vốn (đảo nợ) các khoản vay ngắn hạn đã đến hạn, buộc họ phải tiến hành tái cấu trúc", ông Khang cho hay.

Bên cạnh đó, ông Khang cũng nhận định bản thân ngân hàng không thể dùng nguồn huy động ngắn hạn để cho vay dài hạn một cách vô hạn độ mà không vi phạm các rủi ro thanh khoản. Thực tế, chính các ngân hàng thương mại hiện nay cũng đang phải liên tục phát hành trái phiếu dài hạn để bổ sung nguồn vốn, nhằm đáp ứng các tỷ lệ an toàn vốn theo quy định.

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho hạ tầng, năng lượng và các dự án chiến lược ngày càng gia tăng, việc tiếp tục đặt toàn bộ gánh nặng cung ứng vốn dài hạn lên hệ thống ngân hàng sẽ không còn bền vững. Theo ông Khang, đây là thời điểm cần thúc đẩy sự phát triển của các kênh dẫn vốn dài hạn từ thị trường vốn, đặc biệt là thị trường trái phiếu hạ tầng, nhằm chia sẻ áp lực với hệ thống ngân hàng và tạo sự cân bằng hơn trong cấu trúc tài trợ của nền kinh tế.

Tín hiệu chính sách cũng đang đi theo hướng trên khi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước mới đây đã lấy ý kiến dự thảo Nghị định về chào bán trái phiếu ra công chúng của doanh nghiệp dự án PPP, một bước đi được đánh giá là quan trọng nhằm hoàn thiện hệ sinh thái tài trợ hạ tầng, hướng tới sự cân bằng hơn giữa vốn ngân hàng và vốn thị trường.

Theo ông Khang, phát hành trái phiếu hạ tầng mang lại lợi ích kép. Với doanh nghiệp, đây là kênh tiếp cận vốn bổ sung giúp đa dạng hóa nguồn tài trợ, tối ưu chi phí vay và đảm bảo sự liền mạch cho kế hoạch đầu tư dài hạn. Với hệ thống ngân hàng, đây là van giảm áp trực tiếp khi không còn phải một mình gánh nhu cầu vốn dài hạn bằng nguồn huy động ngắn hạn. Trái phiếu hạ tầng còn được kỳ vọng đóng vai trò trung gian kết nối các nhà đầu tư cầm vốn dài hạn - quỹ bảo hiểm, bảo hiểm xã hội - với tổ chức phát hành, khai thác nguồn lực của những định chế vốn có nhu cầu tự nhiên đầu tư dài hạn để đối ứng với nghĩa vụ chi trả tương lai.

Tuy nhiên, để trái phiếu hạ tầng thực sự gỡ được nút thắt, thị trường cần các giải pháp đồng bộ. Ở phía cung, cần tối ưu thủ tục phát hành và có cơ chế khuyến khích, ưu tiên đẩy nhanh hồ sơ cho doanh nghiệp. Ở phía cầu, cần nới rộng trần đầu tư cho các quỹ, đồng thời cho phép áp dụng hệ số rủi ro ưu đãi đối với các trái phiếu hạ tầng được xếp hạng tín nhiệm cao để cải thiện hiệu suất sử dụng vốn của nhà đầu tư.

"Nếu các quyết định pháp lý được minh bạch và sớm đưa vào vận hành, đây là một trong những cơ hội để gỡ nút thắt vốn cho nền kinh tế thông qua hoạt động của thị trường thay vì tiếp tục dồn áp lực lên một hệ thống ngân hàng vốn đã căng mình với cấu trúc kỳ hạn ngày càng mất cân đối", ông Khang nhận định.