Nhìn lại hành trình nâng hạng chứng khoán Việt: Từ kỳ vọng tới đích đến

Từ kỳ vọng nâng hạng tới đích đến FTSE

Giờ này cách đây nửa năm, thị trường chứng khoán Việt Nam trải qua một khoảnh khắc được ví như “đêm giao thừa”, khi các nhà đầu tư thức xuyên đêm chờ kết quả phân loại của FTSE Russell. Khi đó, thông báo nâng hạng Việt Nam từ nhóm cận biên (frontier market) lên nhóm mới nổi thứ cấp (secondary emerging market) được công bố, đó không chỉ là tin vui, mà còn là sự xác nhận cho một hành trình cải cách kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, niềm vui ấy lại không kèm cảm giác “về đích”, khi quyết định của FTSE Russell ngay từ đầu đã là một quyết định “có điều kiện”: thị trường Việt Nam phải vượt qua kỳ rà soát giữa kỳ tháng 3/2026.

Còn lúc này, bầu không khí đã khác. Không còn là trạng thái chờ đợi một “câu trả lời có hay không”, mà hướng sự chú ý vào một câu hỏi quan trọng hơn: hệ thống đã thực sự sẵn sàng vận hành dưới áp lực của dòng vốn quốc tế hay chưa.

Sự “hài lòng” từ Hội đồng Quản trị Chỉ số của FTSE Russell (IGB) mang ý nghĩa như một dấu phê chuẩn quan trọng, sự xác nhận rằng thị trường chứng khoán Việt Nam đã sẵn sàng bước sang một giai đoạn mới, nơi trọng tâm nằm ở khả năng đứng vững và phát triển trong một “hệ quy chiếu” khắt khe hơn.

Nói về thành quả này, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) khẳng định lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam diễn ra theo đúng kế hoạch là kết quả của sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Bộ Tài chính; sự phối hợp chặt chẽ của các bộ, ngành liên quan; sự đồng hành, nỗ lực của các Sở giao dịch chứng khoán, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), các thành viên thị trường và các tổ chức quốc tế.

"Việc nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp là bước ngoặt quan trọng khẳng định sự phát triển, sự công nhận của cộng đồng đầu tư toàn cầu đối với thị trường chứng khoán Việt Nam, góp phần thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế quy mô lớn, nâng cao thanh khoản và củng cố vị thế của Việt Nam trong hệ thống tài chính toàn cầu", thông cáo báo chí của UBCKNN nhấn mạnh.

Hai năm cải cách pháp lý "thần tốc" cho mục tiêu nâng hạng

Việc thị trường chứng khoán Việt Nam gia nhập nhóm mới nổi thứ cấp của FTSE Russell được đánh giá là thành quả xứng đáng của quá trình cải cách mạnh mẽ cả về pháp lý và hạ tầng, đặc biệt quyết liệt trong vòng hai năm trở lại đây.

Trong đó, “điểm nghẽn lớn nhất” được tháo gỡ khi Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 68/2024/TT-BTC cho phép nhà đầu tư nước ngoài không cần ký quỹ trước giao dịch (nonprefunding - NPF). Chính sách này được xem là bước tiến mang tính đột phá, giúp Việt Nam tiệm cận với thông lệ quốc tế, đồng thời tạo điều kiện cho các quỹ đầu tư thực hiện giao dịch linh hoạt hơn.

Kế đến, Thông tư số 03/2025/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước đã bãi bỏ yêu cầu hợp pháp hóa lãnh sự đối với hồ sơ mở tài khoản đầu tư gián tiếp. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính giúp rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, giảm đáng kể chi phí và rào cản đối với nhà đầu tư nước ngoài.

Một điểm cải cách quan trọng khác là việc nâng cao tính minh bạch liên quan đến giới hạn sở hữu nước ngoài (FOL). Theo Nghị định 245/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 155/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Chứng khoán, doanh nghiệp không còn được tự ý thiết lập tỷ lệ “room ngoại” thấp hơn mức trần pháp lý. Tỷ lệ sở hữu nước ngoài phải được xác định dựa trên ngành nghề đăng ký kinh doanh, buộc các công ty niêm yết phải rà soát lại hoạt động thực tế, loại bỏ những ngành nghề không còn phát sinh để có thể áp dụng mức FOL cao hơn theo quy định.

Cùng với đó, yêu cầu minh bạch hóa FOL cũng được siết chặt. Tất cả công ty đại chúng phải công bố tỷ lệ sở hữu nước ngoài trong vòng 12 tháng kể từ khi nghị định có hiệu lực; dữ liệu này đồng thời phải được hiển thị trên website doanh nghiệp, tại Sở giao dịch và được cập nhật hằng ngày thông qua hệ thống của cơ quan lưu ký. Đây là bước tiến quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch và giảm bất cân xứng thông tin trên thị trường.

Nghị định 245 cũng đặt nền tảng cho việc triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP), dự kiến đi vào vận hành từ cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027, qua đó góp phần giảm rủi ro đối tác và nâng cao độ an toàn của hệ thống. Đồng thời, thời gian hoàn tất thủ tục niêm yết sau IPO được rút ngắn mạnh từ 90 ngày xuống tối đa 30 ngày, giúp gia tăng sức hấp dẫn của hoạt động IPO và cải thiện nguồn cung hàng hóa cho thị trường.

Bên cạnh các điều chỉnh về thể chế, hạ tầng công nghệ thời gian vừa qua cũng có bước chuyển mình quan trọng. Hệ thống KRX, sau gần một thập kỷ chờ đợi, đã chính thức đi vào vận hành và ghi nhận hoạt động ổn định. Đây được xem là cơ sở quan trọng để Việt Nam có thể triển khai hàng loạt nghiệp vụ tiên tiến như giao dịch trong ngày (T+0), bán khống có kiểm soát, giao dịch lô lẻ và cơ chế thanh toán bù trừ trung tâm (CCP).

Gần nhất, Thông tư số 08/2026 (có hiệu lực từ ngày 3/2/2026), tháo gỡ các rào cản kỹ thuật cuối cùng để đáp ứng yêu cầu của các quỹ mô phỏng chỉ số quốc tế. Theo đó, nhà đầu tư tổ chức nước ngoài có thể đặt lệnh với công ty chứng khoán trong nước thông qua một global broker mà không cần phải mở tài khoản giao dịch tại công ty chứng khoán trong nước đó. Tức là, yêu cầu nhà đầu tư tổ chức nước ngoài phải đăng ký hồ sơ trực tiếp với công ty chứng khoán trong nước đã được loại bỏ.

Thay đổi này giúp giảm đáng kể thủ tục hành chính cho các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài khi tiếp cận thị trường Việt Nam. Ví dụ, các quỹ mô phỏng chỉ số như Vanguard sẽ không còn cần thực hiện quy trình KYC để tiếp nhận và thiết lập giao dịch với một công ty chứng khoán trong nước, vốn tốn nhiều thời gian và nguồn lực. Thay vào đó, họ có thể dựa vào một global broker, đơn vị đã hoàn tất việc thẩm định và phê duyệt một nhóm công ty chứng khoán trong nước được lựa chọn để thực hiện giao dịch.

Bên cạnh phương thức giao dịch, Thông tư số 08 tiếp tục sửa đổi, bổ sung quy định về NPF đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức. Theo quy định mới, trường hợp vi phạm nghĩa vụ thanh toán trong giao dịch NPF không còn phải công bố thông tin ra thị trường. Thay vào đó, công ty chứng khoán có trách nhiệm báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam ngay trong ngày phát sinh vi phạm.

Thông tư cũng quy định cụ thể thời gian hạn chế giao dịch NPF đối với các trường hợp vi phạm nghĩa vụ thanh toán. Theo đó, nhà đầu tư vi phạm lần đầu sẽ không được thực hiện giao dịch NPF trong 7 ngày giao dịch liên tục. Trường hợp trong vòng 30 ngày giao dịch liên tục có 3 ngày vi phạm, thời gian không được giao dịch NPF sẽ kéo dài 180 ngày liên tục. Trong thời gian bị hạn chế, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam có trách nhiệm thông báo cho các công ty chứng khoán thành viên để yêu cầu nhà đầu tư phải có đủ tiền trên tài khoản khi đặt lệnh mua.