Bước điều chỉnh quan trọng, mở rộng 'lối vào' thị trường chứng khoán cho dòng vốn ngoại

Ngày 03/02/2026, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 08/2026/TT-BTC sửa đổi, bổ sung một số điều của các thông tư trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán. Đây là văn bản sửa đổi, bổ sung Thông tư số 96/2020/TT-BTC về công bố thông tin trên thị trường chứng khoán; Thông tư số 120/2020/TT-BTC về giao dịch cổ phiếu niêm yết, đăng ký giao dịch, chứng chỉ quỹ, trái phiếu doanh nghiệp và chứng quyền có bảo đảm; Thông tư số 121/2020/TT-BTC về hoạt động của công ty chứng khoán.

Thông tư 08 với các điều khoản sửa đổi, bổ sung tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý đối với hoạt động giao dịch của khối nhà đầu tư nước ngoài trên thị trường chứng khoán Việt Nam, được đánh giá là điều chỉnh kỹ thuật cần thiết nhằm đảm bảo đến tháng 9/2026, các cổ phiếu của Việt Nam được cơ cấu trong chỉ số thị trường mới nổi của FTSE Russell đúng lộ trình.

Không còn hạn chế vai trò của global brokers

Một điểm đáng chú ý của Thông tư số 08/2026/TT-BTC là việc bổ sung phương thức giao dịch mới, cho phép nhà đầu tư nước ngoài đặt lệnh thông qua tổ chức môi giới chứng khoán toàn cầu (global brokers) để giao dịch với các công ty chứng khoán trong nước, mà không phải trực tiếp mở tài khoản giao dịch chứng khoán tại công ty chứng khoán Việt Nam như trước đây.

Một mặt, quy định nhằm tạo điều kiện cho các nhà đầu tư đã hợp tác với tổ chức môi giới toàn cầu không phải phát sinh thêm thủ tục ký kết hợp đồng với công ty chứng khoán trong nước. Qua đó, quy trình giao dịch được rút ngắn, giảm bớt thời gian và thủ tục cho các quỹ đầu tư quy mô lớn khi tham gia thị trường chứng khoán Việt Nam.

Mặt khác, sự điều chỉnh của Bộ Tài chính cũng “đi thẳng” vào khuyến nghị trước đó của FTSE Russell. Trong kỳ review tháng 10 vừa qua, Hội đồng Quản trị Chỉ số (Index Governance Board – IGB) của tổ chức xếp hạng này đã xem xét các ý kiến phản hồi từ các Ủy ban Tư vấn liên quan đến hạn chế về vai trò của các công ty chứng khoán toàn cầu (global brokers) trong hoạt động giao dịch tại Việt Nam. Mặc dù việc cho phép sử dụng công ty chứng khoán toàn cầu làm đối tác duy nhất không phải là điều kiện bắt buộc để thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp, IGB nhấn mạnh rằng nhà đầu tư theo chỉ số cần có khả năng “mô phỏng chỉ số” theo nguyên tắc thứ hai trong Tuyên bố Nguyên tắc (Statement of Principles). Khả năng tiếp cận thông qua các trung gian toàn cầu vì vậy mang ý nghĩa quan trọng đối với các quỹ đầu tư thụ động và các dòng vốn chỉ số quy mô lớn.

Trở lại với quy định mới tại Thông tư 08, nhà đầu tư nước ngoài vẫn thực hiện đăng ký mã số giao dịch chứng khoán và mở tài khoản lưu ký chứng khoán tại các thành viên lưu ký. Sau khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam và ngân hàng thanh toán hoàn tất việc thanh toán cho thành viên lưu ký, tiền và chứng khoán sẽ được thành viên lưu ký phân bổ vào tài khoản lưu ký của nhà đầu tư nước ngoài.

Trên cơ sở đó, Thông tư 08 bổ sung định nghĩa về tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện; đồng thời quy định chung về trách nhiệm của tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện và công ty chứng khoán trong nước khi nhà đầu tư nước ngoài đặt lệnh thông qua tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện.

Thông tư cũng quy định các nội dung tối thiểu của hợp đồng giữa công ty chứng khoán trong nước và tổ chức kinh doanh chứng khoán nước ngoài đại diện, cũng như các yêu cầu liên quan đến việc nhận lệnh, chuyển lệnh vào hệ thống giao dịch, kiểm soát giao dịch mua – bán, quản lý dữ liệu và nhận biết khách hàng đối với trường hợp khách hàng đặt lệnh thông qua tổ chức đại diện.

Hoàn thiện quy định về non-prefunding

Bên cạnh phương thức giao dịch, Thông tư số 08 tiếp tục sửa đổi, bổ sung quy định về giao dịch không yêu cầu có tiền trước (non-prefunding – NPF) đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức. Theo quy định mới, trường hợp vi phạm nghĩa vụ thanh toán trong giao dịch NPF không còn phải công bố thông tin ra thị trường. Thay vào đó, công ty chứng khoán có trách nhiệm báo cáo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam ngay trong ngày phát sinh vi phạm.

Thông tư cũng quy định cụ thể thời gian hạn chế giao dịch NPF đối với các trường hợp vi phạm nghĩa vụ thanh toán. Theo đó, nhà đầu tư vi phạm lần đầu sẽ không được thực hiện giao dịch NPF trong 7 ngày giao dịch liên tục. Trường hợp trong vòng 30 ngày giao dịch liên tục có 3 ngày vi phạm, thời gian không được giao dịch NPF sẽ kéo dài 180 ngày liên tục. Trong thời gian bị hạn chế, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam có trách nhiệm thông báo cho các công ty chứng khoán thành viên để yêu cầu nhà đầu tư phải có đủ tiền trên tài khoản khi đặt lệnh mua.

Đáng chú ý, Thông tư không giới hạn mã chứng khoán được phép giao dịch theo phương thức NPF, qua đó mở rộng phạm vi áp dụng đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài. Việc hạn chế danh mục cổ phiếu NPF trước đây được cho là gây khó khăn cho các quỹ đầu tư trong việc mô phỏng chỉ số, đặc biệt trong trường hợp các cổ phiếu thuộc công ty chứng khoán, công ty mẹ của công ty chứng khoán hoặc doanh nghiệp có cùng công ty mẹ nằm trong cơ cấu chỉ số nhưng không được phép sở hữu theo quy định pháp luật liên quan.

Thông tư cũng bổ sung cơ chế xử lý trong trường hợp nhà đầu tư nước ngoài không thực hiện nghĩa vụ thanh toán, nhằm tránh nguy cơ phát sinh vi phạm các quy định về mua lại cổ phiếu, sở hữu chéo hoặc quy định pháp luật về tổ chức tín dụng. Theo đó, công ty chứng khoán được phép nhận lệnh NPF đối với cổ phiếu của chính mình, công ty mẹ hoặc doanh nghiệp có cùng công ty mẹ, trong trường hợp có hợp đồng thỏa thuận với một công ty chứng khoán khác về việc nhận chuyển quyền sở hữu số cổ phiếu này. Số cổ phiếu sau đó sẽ được chuyển quyền sở hữu sang tài khoản tự doanh của công ty chứng khoán khác và được phép bán trên hệ thống giao dịch chứng khoán theo quy định.

Ngân hàng lưu ký nơi nhà đầu tư nước ngoài mở tài khoản lưu ký có trách nhiệm phối hợp thực hiện việc phong tỏa, giải tỏa và chuyển quyền sở hữu cổ phiếu, tạo điều kiện để công ty chứng khoán thu hồi các khoản chi phí phát sinh đã thanh toán thay cho nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức.

Ngoài ra, Thông tư bổ sung quy định cho phép công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán nước ngoài được mở hai tài khoản giao dịch chứng khoán. Theo Nghị định số 245/2025/NĐ-CP, các công ty này được cấp hai mã số giao dịch chứng khoán, tương ứng với hai tài khoản giao dịch: một tài khoản phục vụ hoạt động giao dịch của chính công ty và một tài khoản phục vụ hoạt động quản lý giao dịch cho khách hàng. Quy định này nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý, giám sát và minh bạch trong hoạt động đầu tư gián tiếp nước ngoài trên thị trường chứng khoán Việt Nam.