Những năm tháng vàng hoàn thiện pháp luật và dựng xây thể chế

- Vì sao hệ thống pháp luật của Việt Nam hiện được đánh giá là vẫn chưa theo kịp sự phát triển của nền kinh tế?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Nhìn tổng thể, hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay vẫn còn tình trạng chồng chéo và thiếu đồng bộ, đặc biệt giữa các luật chuyên ngành và các văn bản dưới luật. Một số luật được ban hành để đáp ứng nhu cầu cấp bách của từng ngành, nhưng lại chưa được rà soát kỹ lưỡng về sự tương thích với các luật khác. Điều này dẫn đến việc cùng một vấn đề đôi khi được điều chỉnh bởi nhiều văn bản với cách hiểu khác nhau, gây khó khăn cho doanh nghiệp, nhà đầu tư và cả cơ quan thực thi.

Bên cạnh đó, hiệu quả thi hành pháp luật còn hạn chế ở nhiều địa phương. Dù chính sách đã được ban hành rõ ràng, việc hướng dẫn áp dụng chưa đồng bộ, công tác kiểm tra, giám sát còn mang tính hình thức, và năng lực cán bộ thực thi chưa đồng đều. Kết quả là nhiều quy định tốt trên giấy tờ nhưng không phát huy được tác dụng thực tiễn, dẫn đến “khoảng cách giữa luật và cuộc sống”.

Một điểm nữa là tốc độ phát triển kinh tế quá nhanh, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như fintech, nền tảng số, thương mại điện tử và kinh tế số. Hệ thống pháp luật truyền thống khó bắt kịp những mô hình kinh doanh mới, dẫn đến hiện tượng “luật đi sau thực tiễn”.

Khi pháp luật chậm cập nhật, doanh nghiệp và nhà đầu tư phải tự điều chỉnh, hoặc chấp nhận rủi ro pháp lý, làm giảm tính chủ động trong kinh doanh và đầu tư. Ngoài ra, còn có vấn đề về cách thức xây dựng pháp luật. Hiện nay, việc soạn thảo nhiều khi vẫn nặng tính “cục bộ ngành”, mỗi bộ, ngành ưu tiên mục tiêu quản lý riêng, dẫn đến những xung đột tiềm ẩn. Điều này khiến các “điểm nghẽn pháp lý” kéo dài nhiều năm mà chưa được xử lý triệt để.

Tóm lại, hệ thống pháp luật chưa theo kịp nền kinh tế không phải vì thiếu nỗ lực, mà là do sự phức tạp của chính hệ thống, tốc độ thay đổi của thị trường, và cách thức vận hành chưa đồng bộ. Nếu không khắc phục những điểm nghẽn này, pháp luật khó có thể trở thành động lực phát triển, thay vào đó vẫn chỉ là bộ khung hành chính, đôi khi còn gây cản trở cho doanh nghiệp và nền kinh tế.

- Đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản pháp luật kéo dài nhiều năm bắt nguồn từ ba nhóm nguyên nhân chính, liên kết chặt chẽ với nhau, tạo ra một vòng lặp khó giải quyết.

Thứ nhất, tư duy xây dựng pháp luật còn nặng tính “cục bộ ngành”. Mỗi bộ, ngành khi đề xuất chính sách thường tập trung vào mục tiêu quản lý và lợi ích riêng của lĩnh vực mình phụ trách, mà chưa quan tâm đầy đủ đến tổng thể hệ thống pháp luật. Ví dụ, trong lĩnh vực đầu tư và đất đai, một bộ có thể ban hành quy định chặt chẽ về điều kiện cấp phép, trong khi bộ khác lại quy định mở hơn về cùng vấn đề; kết quả là doanh nghiệp phải vừa tuân thủ quy định của bộ này, vừa lo ngại vi phạm bộ kia. Cơ chế phối hợp liên ngành dù đã tồn tại, nhưng chưa thực sự phát huy hiệu quả. Việc thẩm tra và rà soát tính thống nhất của dự thảo luật nhiều lúc vẫn mang tính hình thức, chưa đi sâu phân tích các mâu thuẫn tiềm ẩn, dẫn đến việc những bất cập này tồn tại qua nhiều năm.

Thứ hai, cách sửa đổi pháp luật mang tính “vá lấp từng phần” thay vì tiếp cận tổng thể. Trong một thời gian ngắn, chúng ta ban hành nhiều luật chuyên ngành để đáp ứng nhu cầu quản lý mới, nhưng thiếu chiến lược tổng thể. Khi luật mới ra đời, đôi khi vô tình mâu thuẫn với luật hiện hành, đặc biệt là các luật lâu năm chưa được cập nhật. Ngoài ra, văn bản dưới luật – nghị định, thông tư – được ban hành quá nhanh, nhiều khi gấp gáp, dẫn đến tình trạng hướng dẫn vượt luật hoặc trái luật, làm phức tạp thêm việc áp dụng. Doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều bị rơi vào tình trạng “luật này chồng luật kia”, khó xác định quy định nào mới là đúng.

Thứ ba, trách nhiệm trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật chưa được cá thể hóa rõ ràng. Khi xảy ra xung đột giữa các văn bản, không có cơ quan nào có thẩm quyền “phán quyết cuối cùng” để xử lý kịp thời. Hệ quả là xung đột pháp lý tồn tại nhiều năm mà không được khắc phục. Ngoài ra, năng lực dự báo tác động chính sách, đặc biệt là tham vấn với doanh nghiệp và chuyên gia độc lập, vẫn còn hạn chế, dẫn đến việc khi ban hành luật mới, các tác động thực tế chưa được dự đoán đầy đủ.

Tóm lại, gốc rễ của vấn đề nằm ở sự phân tán trong quy trình làm luật, thiếu cơ chế điều phối thống nhất và thiếu trách nhiệm giải trình rõ ràng. Nếu không thực hiện cải cách đồng bộ, hệ thống pháp luật sẽ tiếp tục bị manh mún, rời rạc, và khó vận hành hiệu quả trong thực tiễn. Những bất cập này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mà còn làm chậm tiến trình phát triển kinh tế, giảm tính minh bạch và niềm tin vào pháp luật.

- Trong thực tiễn làm nghề luật sư, ông gặp những vướng mắc pháp lý nào điển hình nhất khiến doanh nghiệp bị chậm trễ hoặc tăng chi phí tuân thủ?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Thứ nhất, sự chồng chéo và mâu thuẫn giữa các luật. Một dự án đầu tư có thể phải chịu sự điều chỉnh của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Bảo vệ môi trường… và quá nhiều nghị định, thông tư. Chỉ riêng việc xác định quy định nào áp dụng đã mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Có trường hợp doanh nghiệp phải chờ cơ quan quản lý “trao đổi liên ngành” để thống nhất cách áp dụng, và điều này làm trễ tiến độ triển khai dự án, kéo theo chi phí vốn tăng lên đáng kể.

Thứ hai, quy trình thủ tục hành chính còn phức tạp, thiếu tính kết nối. Một doanh nghiệp xin giấy phép có khi phải nộp hồ sơ ở nhiều cơ quan khác nhau, mà mỗi cơ quan lại yêu cầu bộ hồ sơ khác nhau. Việc thực hiện thủ tục trực tuyến vẫn chưa hoàn toàn đồng bộ, nhiều bước vẫn phải làm trực tiếp, gây tốn thời gian và nhân lực.

Thứ ba, sự thiếu thống nhất trong hướng dẫn pháp luật giữa các địa phương. Điều này buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh quy trình theo từng địa phương – gây ra chi phí tuân thủ rất lớn mà đáng lẽ không cần thiết. Ngoài ra, việc pháp luật thay đổi liên tục, thiếu giai đoạn chuyển tiếp hợp lý cũng là một thách thức lớn. Doanh nghiệp không kịp cập nhật, dẫn đến nguy cơ vi phạm hoặc bị thanh tra, kiểm tra đột xuất chỉ vì không theo kịp sự thay đổi của quy định.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 có hệ thống pháp luật hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

- Theo ông, những nút thắt nào cần ưu tiên tháo gỡ trước?

Để tiến tới hệ thống pháp luật hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế vào năm 2030, cần ưu tiên tháo gỡ ba nút thắt lớn.

Thứ nhất là bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của pháp luật thông qua rà soát, loại bỏ các quy định chồng chéo, lạc hậu và xử lý kịp thời các xung đột phát sinh.

Thứ hai là nâng cao năng lực, trách nhiệm giải trình của cơ quan thực thi bằng cách chuẩn hóa quy trình, đẩy mạnh số hóa và quy định rõ trách nhiệm khi chậm trễ.

Thứ ba là giữ ổn định chính sách và tăng khả năng dự báo, nhất là với nhà đầu tư, thông qua lộ trình chuyển tiếp phù hợp và đánh giá tác động kỹ lưỡng trước khi sửa đổi pháp luật. Khi ba yếu tố này được cải thiện đồng bộ, môi trường pháp lý mới thực sự trở thành động lực cho phát triển bền vững.

- Với góc nhìn của một luật sư, ông kỳ vọng gì ở thế hệ luật mới đang và sẽ được ban hành trong giai đoạn tới?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Với quá trình hoàn thiện pháp luật, tôi cho rằng đây là những năm tháng vàng. Tôi kỳ vọng thế hệ luật mới sắp ban hành sẽ tạo bước chuyển nền tảng cho môi trường pháp lý Việt Nam, theo hướng thống nhất, mạch lạc và dễ áp dụng, hạn chế chồng chéo, xung đột giữa các văn bản. Đồng thời, pháp luật cần được thực thi hiệu quả hơn thông qua chuẩn hóa quy trình, hiện đại hóa hành chính, tăng trách nhiệm giải trình và giám sát độc lập. Bên cạnh đó, các đạo luật mới cần mở đường cho những lĩnh vực kinh tế mới như kinh tế số, dữ liệu, AI, công nghệ tài chính, qua đó thu hút nguồn lực chất lượng cao và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Để tận dụng “những năm tháng vàng” của phát triển, tư duy lập pháp của Việt Nam cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận quản lý chi tiết sang cách tiếp cận kiến tạo, linh hoạt và dựa trên nguyên tắc, đồng thời xây dựng trên năm trụ cột cơ bản. Đây không chỉ là yêu cầu cải cách pháp luật, mà còn là bước đi chiến lược để tạo ra một môi trường pháp lý vừa ổn định, vừa khả thi, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Thứ nhất, luật phải mang tính khung và nguyên tắc, tập trung vào các giá trị cốt lõi và mục tiêu tổng thể, trong khi những quy định chi tiết, kỹ thuật nên được điều chỉnh bằng nghị định, thông tư. Cách tiếp cận này giúp pháp luật bao quát nhưng linh hoạt, giảm nguy cơ trở nên lỗi thời khi thực tiễn thay đổi nhanh chóng. Đồng thời, nó tạo điều kiện cho các cơ quan chức năng và doanh nghiệp dễ dàng triển khai, áp dụng luật mà không bị ràng buộc bởi những quy định quá cứng nhắc.

Thứ hai, mỗi quy định cần được đánh giá tác động thực chất trước khi ban hành. Không chỉ xem xét chi phí tuân thủ hay đối tượng chịu tác động, mà còn cần phân tích khả năng thực thi, tiềm ẩn rủi ro lạm quyền và những hệ quả không mong muốn. Luật phải trả lời được các câu hỏi cốt lõi: “Ai thực hiện?”, “Chi phí thực hiện là bao nhiêu?”, “Doanh nghiệp và người dân gặp khó khăn gì?”, “Quy định này có gây rủi ro pháp lý hoặc tạo ra cơ chế bất công không?”. Nếu chưa có câu trả lời thỏa đáng, quy định chưa nên được đưa vào luật. Cách làm này vừa tăng tính khả thi, vừa nâng cao độ tin cậy và minh bạch của hệ thống pháp luật.

Thứ ba, tư duy lập pháp cần mở và đón nhận cái mới, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế số, công nghệ cao và mô hình kinh doanh mới luôn đi trước pháp luật. Cơ chế sandbox pháp lý trở thành công cụ quan trọng, cho phép thử nghiệm các mô hình kinh doanh, công nghệ mới trong phạm vi kiểm soát rủi ro, đồng thời không bóp nghẹt đổi mới sáng tạo. Đây là bước đi cần thiết để Việt Nam vừa đảm bảo quản lý, vừa thúc đẩy sự năng động và sáng tạo trong nền kinh tế hiện đại.

Thứ tư, quá trình xây dựng luật cần mở rộng tham vấn độc lập. Luật phải được xây dựng dựa trên ý kiến của doanh nghiệp, chuyên gia, hiệp hội, cộng đồng nghiên cứu, thay vì chỉ dựa vào góc nhìn của cơ quan quản lý. Sự tham vấn này giúp luật phản ánh đúng nhu cầu thực tế, cân bằng lợi ích các bên và nâng cao tính hợp pháp, hợp lý và khả thi của các quy định.

Thứ năm, mọi quy định cần đặt người dân và doanh nghiệp ở trung tâm, nhằm giảm chi phí tuân thủ, tăng thuận lợi và hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Luật không chỉ là công cụ quản lý mà còn phải trở thành đòn bẩy phát triển, giúp môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi, tăng khả năng dự báo lâu dài và tạo niềm tin cho nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Nói tóm lại, Việt Nam cần một tư duy lập pháp kiến tạo, linh hoạt, dựa trên dữ liệu và nguyên tắc, kết hợp giữa ổn định, khả thi và khả năng thích ứng với thay đổi. Hệ thống pháp luật được xây dựng theo năm trụ cột này không chỉ đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh chóng, bền vững mà còn tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nếu áp dụng nhất quán, đây sẽ là cơ sở để pháp luật thực sự trở thành bệ phóng chiến lược, giúp Việt Nam tận dụng tối đa cơ hội phát triển trong những năm tới.

Trân trọng cảm ơn ông!