Ông lớn ô tô Nhật Bản và 'cuộc đua' quyết liệt tại Việt Nam

Tính đến cuối năm 2024, Nhật Bản vẫn là quốc gia đầu tư mạnh mẽ nhất vào lĩnh vực sản xuất và lắp ráp ô tô tại Việt Nam, chiếm hơn 30% tổng số vốn FDI toàn ngành công nghiệp ô tô, theo số liệu từ Cục Đầu tư nước ngoài.

Các hãng ô tô lớn như Toyota, Mazda, Mitsubishi, Honda và Suzuki đều đã có mặt và xây dựng cơ sở sản xuất tại Việt Nam, với quy mô và chiến lược khác biệt.

Ô tô Nhật Bản: Đến sớm, chiếm vị thế cao

Theo thống kê của Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), năm 2024, tổng doanh số xe du lịch tại thị trường Việt Nam đạt 494.310 chiếc, tăng 22% so với năm trước. Trong đó, các thương hiệu ô tô Nhật Bản tiếp tục giữ vững thị phần lớn, với Toyota, Mitsubishi, Mazda, Honda và Suzuki nằm trong nhóm dẫn đầu.

Toyota là hãng xe bán chạy nhất năm 2024 với 68.128 xe, tăng 15% so với năm trước. Các mẫu xe chiến lược như Corolla Cross, Vios và Fortuner tiếp tục đóng vai trò xương sống. Hãng này cũng đang đẩy mạnh chiến lược nội địa hóa, tăng tỷ lệ sử dụng linh kiện trong nước và mở rộng mạng lưới đại lý tới các tỉnh miền núi, vùng sâu vùng xa.

Toyota cũng là doanh nghiệp Nhật Bản có mặt sớm nhất và hoạt động sản xuất quy mô lớn nhất tại Việt Nam. Nhà máy của Toyota đặt tại Vĩnh Phúc, được thành lập từ năm 1996, hiện có công suất khoảng 90.000 xe/năm. Đây cũng là nhà máy đầu tiên tại Việt Nam lắp ráp mẫu xe hybrid – Corolla Cross – từ cuối năm 2023.

Toyota hiện lắp ráp các mẫu Vios, Innova, Veloz Cross và đang đẩy mạnh nội địa hóa, với tỷ lệ nội địa hóa trung bình khoảng 37% cho một số dòng xe chiến lược. Theo báo cáo CSR năm 2024 của Toyota Việt Nam, doanh nghiệp này đang hợp tác với hơn 30 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước để nâng cao năng lực chuỗi cung ứng.

Xếp ngay sau là Mitsubishi với kỷ lục 41.198 xe bán ra, tăng tới 33% nhờ sự bứt phá của mẫu Xpander và tân binh Xforce – mẫu SUV đô thị vừa ra mắt cuối năm 2023. Đại diện Mitsubishi Việt Nam cho biết, hãng đang tính toán xây dựng dây chuyền lắp ráp mẫu xe điện mini tại Việt Nam, hướng tới người dùng đô thị và xe gia đình.

Mitsubishi Motors, mặc dù đến muộn hơn trong lĩnh vực lắp ráp nội địa, nhưng đang có kế hoạch đáng chú ý. Hiện tại, hãng chỉ lắp ráp mẫu Xpander thông qua hợp tác với đối tác trong nước (Vĩnh Phát Motors) tại Bình Dương, còn lại phần lớn sản phẩm đều nhập khẩu nguyên chiếc. Từ 2023, Mitsubishi cũng đã công bố kế hoạch xây dựng nhà máy mới tại Việt Nam với công suất dự kiến 50.000 xe/năm và vốn đầu tư khoảng 250 triệu USD.

Mazda – thông qua hợp tác chiến lược với Thaco – đã xây dựng tổ hợp sản xuất quy mô lớn tại Chu Lai (Quảng Nam), với vốn đầu tư hơn 12.000 tỷ đồng. Nhà máy Mazda do Thaco vận hành có công suất 100.000 xe/năm và đang sản xuất các mẫu Mazda2, Mazda3, Mazda6, CX-5 và CX-8.

Đây là nhà máy hiện đại bậc nhất khu vực Đông Nam Á với tỷ lệ tự động hóa cao, đồng thời kết nối trực tiếp với cảng Chu Lai – giúp tối ưu chi phí logistics. Theo Thaco Group, hệ sinh thái sản xuất của Mazda còn được hỗ trợ bởi hơn 15 nhà máy linh kiện vệ tinh đặt cùng khu công nghiệp, nâng cao hiệu quả tích hợp theo chiều sâu.

Trong khi đó, Honda bán được 28.267 xe, tăng 19% so với 2023. Mẫu City tiếp tục là quân bài chiến lược của Honda trong phân khúc sedan hạng B, cạnh tranh trực tiếp với Toyota Vios và Hyundai Accent. Honda cũng đang chuẩn bị giới thiệu các mẫu xe hybrid và xe điện tại Việt Nam từ 2025 nhằm đón đầu xu thế.

Honda Việt Nam hiện có nhà máy đặt tại Vĩnh Phúc, nhưng chủ yếu phục vụ mảng xe máy. Mảng ô tô của Honda mới lắp ráp dòng sedan City, còn lại như CR-V, HR-V, Civic hay Accord – đều được nhập khẩu từ Thái Lan. Theo đại diện Honda Việt Nam, doanh nghiệp này đang trong giai đoạn đánh giá lại chiến lược dài hạn, bao gồm khả năng đầu tư thêm vào xe điện từ năm 2025 trở đi.

Suzuki từng có nhà máy lắp ráp tại Long An với công suất khoảng 7.000 xe/năm, song đã giảm mạnh hoạt động từ 2022 đến nay. Do quy mô sản xuất nhỏ, tỷ lệ nội địa hóa thấp và chi phí cao, Suzuki dần chuyển sang mô hình nhập khẩu nguyên chiếc, chủ yếu từ Indonesia và Thái Lan. Các mẫu như XL7, Ertiga hay Swift hiện đều được nhập khẩu. Suzuki vẫn duy trì nhà máy tại Việt Nam nhưng ở mức hoạt động hạn chế, chủ yếu để phục vụ dịch vụ hậu mãi và lắp ráp thử nghiệm số lượng nhỏ.

Với Nissan, hiện chưa có nhà máy sản xuất độc lập tại Việt Nam. Trước năm 2020, Nissan từng hợp tác với Tan Chong Motor trong liên doanh lắp ráp một số dòng xe tại nhà máy ở Đà Nẵng. Tuy nhiên, liên doanh này chấm dứt vào năm 2020, và từ đó đến nay, các mẫu Nissan như Almera, Navara hay Terra đều được nhập khẩu nguyên chiếc. Đến giữa năm 2024, Nissan Việt Nam (thuộc tập đoàn VAD) cho biết đang xem xét khả năng đầu tư lắp ráp trở lại, nếu chính sách thuế và ưu đãi đầu tư ổn định hơn.

Ngoài các tên tuổi lớn trên, một số hãng ô tô Nhật khác như Isuzu hay Hino cũng có hoạt động sản xuất tại Việt Nam nhưng tập trung vào xe tải và xe thương mại. Isuzu Việt Nam hiện có nhà máy tại quận Thủ Đức (TP.HCM), còn Hino đang hoạt động tại nhà máy ở Hưng Yên với quy mô nhỏ hơn.

Mặc dù các hãng xe Nhật Bản có mặt đầy đủ tại Việt Nam, mức độ đầu tư sản xuất – lắp ráp vẫn còn phân hóa rõ rệt, phản ánh sự khác biệt trong đánh giá tiềm năng thị trường Việt Nam của từng hãng xe Nhật.

Ông lớn Nhật Bản chuyển đổi để giữ vị thế

Một trong những thách thức lớn nhất với các hãng xe Nhật Bản hiện nay là xu thế dịch chuyển sang xe điện và hybrid – nơi họ từng đi sau so với các đối thủ Trung Quốc, Hàn Quốc hay châu Âu. Năm 2024, xe hybrid chiếm khoảng 4,5% thị phần ô tô tại Việt Nam, tương đương gần 10.000 chiếc bán ra.

Tuy nhiên, xu thế đang chuyển biến nhanh chóng. Sự phát triển của xe điện đang tạo nên sức ép cho các hãng Nhật vốn lâu nay ưu tiên xe xăng truyền thống và hybrid hơn là xe thuần điện.

Ông Nguyễn Minh Đồng, chuyên gia ô tô, cho rằng: “Các hãng Nhật Bản tại Việt Nam đang đứng trước lựa chọn chiến lược. Nếu không đẩy nhanh điện hóa, họ có thể mất thế mạnh vốn có, đặc biệt khi người tiêu dùng trẻ ngày càng ưa chuộng công nghệ và thiết kế mới từ Trung Quốc, Hàn Quốc,...”

Một điểm yếu khác là tỷ lệ nội địa hóa vẫn ở mức thấp. Dù Toyota, Mazda hay Mitsubishi đều có nhà máy tại Việt Nam, nhưng tỷ lệ nội địa hóa trung bình mới đạt khoảng 10–15%, thấp hơn nhiều so với Thái Lan (40–60%) hay Indonesia (30–40%). Điều này khiến giá thành sản phẩm cao hơn, khó cạnh tranh trong phân khúc bình dân.

Để cải thiện điều này, Chính phủ Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ, với hàng loạt chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn lớn. Một số nhà cung cấp linh kiện cho Toyota và Mazda đã bắt đầu xây dựng nhà máy ở Hưng Yên, Quảng Nam và Bình Dương.

Sự hiện diện lâu năm cùng mạng lưới sản xuất lắp ráp mạnh mẽ đã giúp các hãng ô tô Nhật Bản chiếm ưu thế tại Việt Nam suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, sân chơi đang thay đổi nhanh chóng với sự trỗi dậy của xe điện, các thương hiệu mới và sự đòi hỏi ngày càng cao từ người tiêu dùng.

Trong cuộc đua mới, không hãng ô tô Nhật nào có thể đứng ngoài xu thế. Điện hóa, nội địa hóa, nâng cao trải nghiệm khách hàng và đầu tư chiều sâu vào sản xuất là những “chìa khóa” để các doanh nghiệp Nhật không chỉ giữ vững vị thế, mà còn định hình lại tương lai ngành công nghiệp ô tô Việt Nam trong kỷ nguyên xanh và số hóa.