Phát triển công nghiệp hỗ trợ: Hành trình 20 năm và những thách thức cho mục tiêu 2030

Trong gần hai thập kỷ qua, công nghiệp hỗ trợ (CNHT) đã trở thành một trong những lĩnh vực then chốt, quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong tiến trình hội nhập. Tuy nhiên, để CNHT thực sự trở thành nền tảng cho sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu, các chuyên gia cho rằng hệ thống chính sách phải liên tục được hoàn thiện, thích ứng với yêu cầu mới.

Từ quy hoạch ban đầu đến những mục tiêu 2030

Theo ThS. Nguyễn Mạnh Linh – Phó Trưởng phòng Nghiên cứu Công nghiệp, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, ngay từ năm 2007, Việt Nam đã xác định CNHT là một trụ cột trong phát triển công nghiệp, với Quyết định số 34/2007/QĐ-BCN về quy hoạch phát triển CNHT.

Tiếp đó, năm 2014, Quyết định số 9028/QĐ-BCT tiếp tục đặt nền móng cho việc xây dựng chiến lược giai đoạn 2010–2020, hướng tới 2030. Đến năm 2020, Nghị quyết số 115/NQ-CP đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng khi đưa ra các mục tiêu cụ thể cho CNHT.

Theo đó, đến năm 2030, CNHT phải đáp ứng được 70% nhu cầu nội địa, đóng góp 14% giá trị sản xuất công nghiệp, và hình thành khoảng 2.000 doanh nghiệp đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam. Đây không chỉ là những con số định lượng, mà còn phản ánh khát vọng nâng tầm vị thế của nền công nghiệp Việt Nam trong khu vực.

Một dấu mốc quan trọng là Nghị định số 111/2015/NĐ-CP về phát triển CNHT, lần đầu tiên đưa ra định nghĩa và cơ chế ưu đãi rõ ràng cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này.

Sau gần 10 năm triển khai, đến tháng 7/2025, Chính phủ ban hành Nghị định số 205/2025/NĐ-CP nhằm sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 111, phản ánh yêu cầu cập nhật trong bối cảnh mới.

Theo ThS. Nguyễn Mạnh Linh, nghị định này có nhiều điểm mới đáng chú ý. Trước hết, nghị định đã mở rộng khái niệm và đối tượng CNHT. Nếu trước đây CNHT chủ yếu được hiểu là các doanh nghiệp sản xuất nguyên liệu, linh kiện, phụ tùng, thì nay, Nghị định 205 đã bao gồm cả những doanh nghiệp chỉ tham gia một phần công đoạn sản xuất. Điều này mở ra cơ hội tiếp cận chính sách ưu đãi cho nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn chiếm tỷ lệ lớn trong nền kinh tế.

Điểm mới thứ hai là việc đa dạng hóa chính sách hỗ trợ. Ngoài hỗ trợ thử nghiệm, kiểm định, chứng nhận chất lượng và sản xuất thử, nghị định còn tạo hành lang pháp lý cho việc thành lập và phát triển các trung tâm hỗ trợ CNHT. Hiện Bộ Công Thương đã thành lập hai trung tâm lớn tại Hà Nội và TP.HCM, đóng vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp với các nguồn lực công nghệ, đào tạo và thị trường.

Cuối cùng, nghị định thể hiện rõ xu hướng phân cấp mạnh mẽ cho địa phương. Thẩm quyền cấp giấy xác nhận ưu đãi cho doanh nghiệp CNHT, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đã được trao cho UBND cấp tỉnh. Việc này giúp rút ngắn thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận nhanh hơn với ưu đãi, đồng thời khuyến khích các địa phương chủ động hơn trong việc thúc đẩy CNHT.

Cùng với việc ban hành các nghị định, Chính phủ cũng triển khai nhiều chương trình nhằm thúc đẩy CNHT. Năm 2012, Quyết định số 1556/QĐ-TTg khởi động Đề án trợ giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa trong lĩnh vực CNHT. Đến năm 2017, Quyết định số 68/QĐ-TTg chính thức ban hành Chương trình phát triển CNHT giai đoạn 2016–2025, được coi là “xương sống” cho các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp.

Chương trình này tập trung vào bốn nhóm nhiệm vụ chính. Một là kết nối doanh nghiệp CNHT với khách hàng trong và ngoài nước, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Hai là hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến, giúp nâng cao hiệu quả sản xuất. Ba là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng cho đội ngũ lao động. Và bốn là thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, ứng dụng chuyển giao và đổi mới công nghệ trong sản xuất CNHT, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Năm 2024, Quyết định số 71/QĐ-TTg tiếp tục sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Chương trình 68, nhấn mạnh vai trò của địa phương trong triển khai. Nhiều tỉnh, thành như Hà Nội, Quảng Ninh, Phú Thọ, Bắc Ninh đã chủ động lồng ghép phát triển CNHT vào chiến lược công nghiệp địa phương, hình thành các cụm công nghiệp, khu hỗ trợ doanh nghiệp và trung tâm đào tạo nhân lực.

Những thách thức hiện hữu và giải pháp

Dù đã có nhiều bước tiến, ThS. Nguyễn Mạnh Linh thẳng thắn chỉ ra rằng sau gần 20 năm, CNHT của Việt Nam vẫn chưa đạt được sự phát triển như kỳ vọng. Tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp chủ lực còn thấp, nhiều doanh nghiệp chưa đủ năng lực để tham gia chuỗi cung ứng của tập đoàn đa quốc gia.

Một nguyên nhân quan trọng là quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, khả năng đầu tư vào công nghệ và nghiên cứu phát triển hạn chế. Bên cạnh đó, liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp FDI vẫn còn lỏng lẻo. Không ít tập đoàn đa quốc gia chọn nhập khẩu linh kiện từ công ty mẹ hoặc từ các quốc gia khác, thay vì sử dụng sản phẩm CNHT trong nước.

Ngoài ra, mặc dù hệ thống chính sách đã tương đối đầy đủ, song khâu triển khai vẫn chưa đồng bộ. Một số chương trình thiếu nguồn lực tài chính và nhân sự để thực hiện, khiến hiệu quả hỗ trợ bị hạn chế. Việc phân cấp cho địa phương tạo ra sự linh hoạt, nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản lý, điều hành và giám sát của chính quyền cấp tỉnh.

Theo ThS. Nguyễn Mạnh Linh, để đạt được các mục tiêu đến năm 2030, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, rà soát và cập nhật kịp thời các văn bản quy phạm pháp luật cho phù hợp với thực tiễn sản xuất và yêu cầu hội nhập. Chính sách cần ưu tiên hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tiêu chuẩn hóa sản phẩm theo yêu cầu quốc tế.

Song song với đó, cần phát triển mạnh hệ sinh thái hỗ trợ. Vai trò của các trung tâm hỗ trợ CNHT cần được phát huy nhiều hơn, đồng thời tăng cường hợp tác với tổ chức quốc tế, viện nghiên cứu và trường đại học để cung cấp dịch vụ tư vấn, đào tạo, thử nghiệm cho doanh nghiệp.

Một điểm quan trọng khác là thúc đẩy liên kết doanh nghiệp. Nhà nước cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp FDI sử dụng sản phẩm CNHT trong nước, đồng thời hỗ trợ hình thành mạng lưới liên kết giữa các doanh nghiệp nội địa. Những chương trình kết nối cung – cầu phải đi vào thực chất, gắn liền với việc ký kết hợp đồng dài hạn, tạo đầu ra bền vững cho sản phẩm CNHT.

Ông nhấn mạnh: “Chúng ta đã có một hành trình dài gần 20 năm xây dựng chính sách CNHT. Thời gian tới, vấn đề không chỉ là ban hành thêm nghị quyết hay chương trình mới, mà là triển khai thật hiệu quả những chính sách đã có, để doanh nghiệp thực sự được hưởng lợi, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.”