Quản lý tài sản số: Việt Nam không thể tiếp tục chậm chân

Kỷ nguyên hoạt động ‘ngoài vùng xám’ sắp chấm hết?

“Mùa đông” của tiền số, tài sản số dường như đã khép lại, mở ra một giai đoạn mới với những tín hiệu tích cực từ chính sách của nhiều quốc gia. Khi chính phủ các nước ngày càng chủ động hơn trong việc xây dựng khung pháp lý, kỷ nguyên hoạt động “ngoài vùng xám” của tiền số được cho là sẽ sớm kết thúc.

Sự trở lại Nhà Trắng của Tổng thống Donald Trump đã thổi bùng làn sóng lạc quan trong thế giới tiền số tại Mỹ. Chính quyền Tổng thống Trump đã có bước chuyển mình mạnh mẽ trong cách tiếp cận đối với tiền số, tài sản số khi không còn duy trì lập trường thận trọng như trước mà hướng tới vai trò dẫn dắt cuộc chơi. Thay vì thúc đẩy tiền số của ngân hàng trung ương (CBDC) – một mô hình chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước – chính phủ Mỹ đang dịch chuyển trọng tâm sang khu vực tư nhân, khuyến khích sự phát triển của stablecoin.

Tại châu Á, nhiều quốc gia trong khu vực, điển hình là 5 quốc gia Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia và Philippines, cũng đã chủ động đón nhận làn sóng này từ trước đó khi chủ động xây dựng khung pháp lý từ sớm. Cụ thể, Singapore, với Đạo luật Dịch vụ Thanh toán 2019 quy định rõ ràng về "digital payment token" và sản giao dịch tiền số, đã trở thành trung tâm tài sản số châu Á. Bên cạnh đó, quốc gia này còn khuyến khích token hóa tài sản và ứng dụng blockchain thực tiễn nhưng vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ, từ chống rửa tiền đến cấm quảng cáo tràn lan hay đặt ATM Bitcoin nơi công cộng.

Thái Lan đã ban hành Luật Quản lý tài sản số từ năm 2018, yêu cầu tất cả sàn giao dịch, môi giới, đại lý tiền số phải đăng ký và tuân thủ quy định SEC Thailand. Quốc gia này cũng đánh thuế giao dịch tiền số ngay từ đầu, kiểm soát ICO thông qua cổng thẩm định chính thức. Khi thị trường nóng lên, Thái Lan siết chặt quy định, cấm dùng tiền số để thanh toán nhưng vẫn cho phép giao dịch dưới sự giám sát chặt chẽ.

Tại Indonesia, tiền số được công nhận là hàng hóa từ 2019 dưới sự quản lý của Cơ quan Quản lý Giao dịch Hàng hóa Tương lai (BAPPEBTI). Khi số nhà đầu tư tiền số vượt cả nhà đầu tư chứng khoán, Indonesia lập Sở giao dịch tài sản số quốc gia để thống nhất quản lý. Gần đây, quốc gia này chuyển quyền giám sát tiền số sang Ủy ban Dịch vụ Tài chính (OJK) nhằm tích hợp vào hệ thống tài chính, xem đây là tài sản đầu tư chứ không phải tiền.

Chia sẻ với Đầu tư Tài chính, ông Lưu Minh Sang, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. HCM cho rằng phụ thuộc vào bối cảnh chính trị - pháp lý, kinh tế và mục tiêu chính sách riêng, mỗi quốc gia có cách tiếp cận khác nhau trong việc quản lý tiền số, tài sản số.

Theo ông Sang, hiện đang có 3 xu hướng quản lý tiền số, tài sản số chính trên thế giới. Các quốc gia phát triển như Mỹ, Singapore và nhiều nước châu Âu đang áp dụng phương pháp quản lý linh hoạt dựa trên rủi ro, tập trung xây dựng khung pháp lý cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới và bảo vệ người dùng.

Ngược lại, một số quốc gia như Trung Quốc và Nga lại áp dụng cách tiếp cận hạn chế hơn. Trung Quốc đã cấm giao dịch tiền mã hóa tư nhân nhưng đồng thời tích cực phát triển đồng Nhân Dân Tệ kỹ thuật số (CBDC). Còn các thị trường mới nổi lại chọn cách tiếp cận từng bước, vừa theo dõi diễn biến quốc tế, vừa xây dựng khung pháp lý theo từng giai đoạn.

Bên cạnh khuyến khích đổi mới sáng tạo, tranh thủ các lợi ích về kinh tế - công nghệ thì bảo vệ người tiêu dùng và ổn định tài chính cũng là những ưu tiên chung của các quốc gia khi xây dựng khung pháp lý. Đồng thời, các tiêu chuẩn, nguyên tắc toàn cầu về chống rửa tiền (AML), chống tài trợ khủng bố (CFT) và giám sát đối với tài sản số cũng dần được định hình và thúc đẩy bởi các tổ chức quốc tế như Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB), Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel (BCBS), Nhóm Đặc nhiệm Hành động Tài chính (FATF) và Tổ chức Quốc tế về Ủy ban Chứng khoán (IOSCO).

“Tuy cách tiếp cận khác nhau nhưng một số xu hướng chung cũng đang hình thành trên bình diện quốc tế. Hầu hết chính phủ đều đã nhận ra rằng tài sản số đang dần tác động mạnh đến hệ thống tài chính toàn cầu và nhìn thấy sự cần thiết phải có khung pháp lý để quản lý lĩnh vực này. Bản chất pháp lý của tài sản số đang ngày càng rõ ràng hơn và bắt đầu được định danh vào các quy định pháp luật”, ông Lưu Minh Sang nhận định.

Việt Nam chậm chân

Trong khi nhiều quốc gia đã đi được một chặng đường dài về xây dựng khung pháp lý cho tiền số, tài sản số, Việt Nam vẫn chưa có nhiều động thái. Theo ông Lưu Minh Sang, Việt Nam hiện vẫn đang loay hoay ở bước đề xuất khung pháp lý thí điểm và tranh luận nên coi tiền số là tài sản, hàng hóa, chứng khoán hay phương tiện thanh toán.

“Nhìn lại Việt Nam, có thể thấy chúng ta đang chậm hơn các nước trong khu vực từ 6 - 8 năm trong cuộc đua phát triển thị trường tiền số. Trong khi Singapore, Thái Lan, Indonesia đã thiết lập khung pháp lý rõ ràng và thu hút dòng vốn lớn, Việt Nam vẫn loay hoay ở giai đoạn đề xuất thí điểm, tranh luận. Sự chậm trễ này không chỉ khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội phát triển mà còn tạo ra khoảng trống pháp lý, khiến thị trường trong nước rơi vào tình trạng mập mờ, khó kiểm soát và dễ phát sinh rủi ro”, ông Sang nói.

Vị chuyên gia này nhận định việc chưa có môi trường pháp lý rõ ràng khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội vàng trong cuộc đua blockchain. Nhiều doanh nghiệp buộc phải “xuất ngoại” để đăng ký công ty hoặc chấp nhận hoạt động trong “vùng xám”, vừa rủi ro, vừa khiến dòng tiền và nhân lực chất lượng cao “chảy” ra nước ngoài.

Trong khi đó, nhà đầu tư cá nhân cũng gần như “tự bơi” giữa thị trường tiền số. Khi gặp lừa đảo hay tranh chấp, họ không có điểm tựa pháp lý, chỉ biết kêu cứu hoặc chấp nhận mất trắng. Chưa kể, khi giao dịch tiền số diễn ra âm thầm mà thiếu cơ chế giám sát, nguy cơ rửa tiền và chảy máu ngoại tệ trở thành bài toán nan giải.

“Sự chậm trễ về thể chế trong thời đại số sẽ tạo nên một khoảng cách rất đáng sợ. Nó không chỉ làm đất nước mất cơ hội phát triển mà còn làm suy yếu tính cạnh tranh và an ninh tài chính. Nếu tiếp tục ngập ngừng, Việt Nam có thể để vuột qua chu kỳ bùng nổ của blockchain và tài sản số”, ông Sang cảnh báo.

Trong Công điện 22 mới đây, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã chỉ đạo Bộ Tài chính khẩn trương hoàn thiện hồ sơ nghị quyết thí điểm quản lý tài sản số, tài sản mã hóa. Ông Sang đánh giá động thái này là một bước tiến quan trọng, thể hiện sự quyết liệt của Chính phủ, mở đường cho việc thiết lập khung pháp lý rõ ràng cho lĩnh vực này. Từ kinh nghiệm của các quốc gia đi trước, ông cho rằng vấn đề quan trọng nhất cần ưu tiên giải quyết là nhanh chóng xây dựng khuôn khổ pháp lý để hình thành thị trường tài sản số theo hướng minh bạch và bảo vệ người dùng.

“Điều kiện tiên quyết là phải xác định bản chất pháp lý của tài sản số và định danh vào quy định pháp luật. Việc thiết lập định nghĩa pháp lý rõ ràng sẽ tạo nền tảng cho toàn bộ cấu trúc quy định. Hiện tại, việc thiếu phân loại pháp lý khiến các nhà đầu tư, doanh nghiệp và cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc xác định trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan”, ông Sang nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, vị chuyên gia này cũng khuyến nghị cần xác định rõ cơ quan quản lý chuyên trách cho từng loại tài sản số. Song song với đó, xây dựng các quy định về thuế, kế toán và báo cáo tài chính liên quan đến tài sản số, tạo môi trường minh bạch cho người tham gia thị trường cũng là điều vô cùng cần thiết.

Ngoài ra, Việt Nam cũng cần cung cấp cơ sở pháp lý cho việc thực thi các yêu cầu về AML/CFT theo tiêu chuẩn quốc tế, giúp bảo vệ hệ thống tài chính và thu hút đầu tư quốc tế. Vì là quốc gia đi sau, Việt Nam cũng cần áp dụng những chính sách ưu đãi về thuế, phí để thu hút các nhà cung cấp dịch vụ tài sản số cũng như sự tham gia của các nhà đầu tư. Đồng thời, việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý phải được tiến hành theo lộ trình từng giai đoạn với sự tham vấn của các bên liên quan, bao gồm doanh nghiệp công nghệ, tổ chức tài chính và chuyên gia quốc tế để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của khung pháp lý.

“Việt Nam có thể học từ bài học của các quốc gia đi trước, từ đó áp dụng chọn lọc và sửa đổi linh hoạt cho bối cảnh trong nước. Song, lựa chọn duy nhất là phải quyết liệt, chủ động thử nghiệm và điều chỉnh liên tục. Nếu chúng ta để lỡ thời điểm thì cái giá phải trả có thể còn đắt hơn nhiều so với những gì chúng ta lo sợ khi ban hành chính sách và quy định”, ông Sang nhấn mạnh.

Lộ trình xây dựng khung pháp lý cho tài sản số

Trao đổi với Đầu tư Tài chính, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain Việt Nam, cho rằng Việt Nam cần theo dõi sát sao các động thái này để có chiến lược điều chỉnh phù hợp. Với cách tiếp cận chính sách phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế, Việt Nam sẽ xây dựng được một hành lang pháp lý toàn diện, linh hoạt và hiệu quả để quản lý và phát triển thị trường tài sản số một cách an toàn và bền vững”.

Chủ tịch Hiệp hội Blockchain Việt Nam đánh giá việc quản lý tài sản số và tài sản mã hóa cần được triển khai theo lộ trình hai giai đoạn. Giai đoạn đầu nên tập trung xây dựng khung pháp lý thử nghiệm cho tài sản mã hóa, tạo tiền đề cho giai đoạn tiếp theo là ban hành các nghị định chi tiết sau khi Luật Công nghiệp Công nghệ số được Quốc hội thông qua.

Theo ông Trung, việc thực thi giai đoạn hai có thể tham khảo mô hình chính sách đang được triển khai tại hai trung tâm tài chính quốc tế theo Nghị quyết số 98/2023/QH15 và Nghị quyết số 136/2024/QH15 của Quốc hội, cho phép TP. HCM và Đà Nẵng áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Bên cạnh đó, Nghị quyết 259/NQ-CP cũng đặt nền móng cho việc triển khai kế hoạch hành động theo Thông báo số 47-TB/TW của Bộ Chính trị về phát triển trung tâm tài chính khu vực và quốc tế tại Việt Nam.

Ở giai đoạn đầu, nếu khung pháp lý thử nghiệm được áp dụng cho các sàn giao dịch tài sản số, tiêu chí lựa chọn đối tượng tham gia cần đặt trọng tâm vào tiềm lực tài chính và năng lực công nghệ. Trong thực tế, các sàn giao dịch tài sản số giai đoạn sơ khai thường đối mặt với rủi ro tấn công mạng nghiêm trọng. Điển hình là vụ sàn Mt.Gox của Nhật Bản bị hacker xâm nhập hay gần đây, sàn Bybit bị tấn công mạng gây thiệt hại ước tính 1,5 tỷ USD. Những sự cố này cho thấy yêu cầu cấp thiết về tiêu chí kiểm soát rủi ro trong quá trình thử nghiệm.

Ông Trung còn cho rằng cơ chế quản lý các sàn giao dịch tài sản số, tài sản mã hóa cũng cần có sự điều chỉnh phù hợp, thay vì áp dụng mô hình quản lý chứng khoán truyền thống. Tài sản mã hóa có đặc thù liên thông quốc tế, giao dịch liên tục 24/7 và phần lớn không tồn tại dưới dạng vật lý, khác biệt hoàn toàn so với chứng khoán - một loại tài sản đã số hóa nhưng vẫn duy trì cơ chế lưu ký vật lý trong hệ thống tài chính truyền thống.

Bên cạnh yếu tố quản lý, ông Trung cũng cho rằng khung pháp lý cũng cần được thiết kế theo hướng cạnh tranh khu vực để thu hút dòng vốn từ nền kinh tế ngầm vào khu vực chính thống. Nếu các quy định được ban hành mà thiếu tính cạnh tranh quốc tế, mục tiêu thúc đẩy thị trường tài sản mã hóa sẽ khó đạt được như kỳ vọng.

“Quá trình luật hóa sắp tới sẽ không chỉ thiết lập một khung pháp lý vững chắc cho nền kinh tế số và tài sản số, mà còn tạo động lực để Việt Nam phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới sáng tạo quốc gia trong giai đoạn tiếp theo”, ông Phan Đức Trung kỳ vọng.