Sập bẫy đầu tư tiền số: Vì đâu nên nỗi?

“Em đừng đưa tên chị lên mặt báo nhé, chị không muốn mọi người biết mình dại dột như vậy”, người phụ nữ ngoài 40 tuổi, làm kế toán cho một công ty gia đình ở Hải Phòng, dặn đi dặn lại trong cuộc trò chuyện gần một giờ đồng hồ với chúng tôi.

Chị kể, đầu năm 2024, chị được một người bạn học cũ rủ đầu tư vào một dự án tiền số. Vốn chỉ quen gửi tiết kiệm, mua vàng, chị gần như mù tịt về tiền số. Nhưng nghe bạn nói lợi nhuận tới 30% mỗi tháng, lại “không rủi ro”, chị bắt đầu xiêu lòng.

Sau khi được mời tham gia một buổi hội thảo rầm rộ với những lời quảng bá như “lợi nhuận cao”, “không rủi ro”, “làm giàu thông minh”,… chị quyết định rút 100 triệu đồng từ sổ tiết kiệm để thử vận may. Hai tháng đầu, lãi đổ về đều đặn khiến chị yên tâm, mạnh dạn góp thêm 100 triệu nữa. Nhưng chỉ ít lâu sau, cả dự án lẫn người bạn kia đều bặt vô âm tín. Đến lúc ấy, chị mới bàng hoàng nhận ra mình đã bị lừa.

“Thường ngày nghe báo đài cảnh báo về các vụ lừa đảo, chị cứ nghĩ những chiêu trò đó chỉ gạt được người nhẹ dạ, cả tin. Ai mà ngờ đến một ngày chính mình lại sập bẫy. Mất tiền đã đành, đau nhất là cảm giác xấu hổ đến mức không dám kể với ai”, chị nói.

Câu chuyện của chị không phải cá biệt, mà phản ánh tâm lý chung của rất nhiều nạn nhân các vụ lừa đảo liên quan đến tiền số. Dù có vô vàn lời cảnh báo song hầu hết những nạn nhân đều tự tin với sự hiểu biết của mình. Chỉ đến khi tiền bay hơi mới tá hỏa nhận ra mình đã bị lừa.

Biết sao vẫn sập bẫy?

Giai đoạn 2020 - 2021, nhờ sự cởi mở về công nghệ, Việt Nam liên tục nằm trong top đầu thế giới về số người đầu tư và sở hữu tài sản mã hoá. Báo cáo của tổ chức TripleA (2024) cho biết, Việt Nam có khoảng 17 triệu người sở hữu tài sản mã hóa, chiếm 17% dân số, đứng thứ 5 toàn cầu. Nếu so với số liệu trung bình của toàn cầu ở mức 6,5%, rõ ràng đây là con số rất lớn.

Tuy nhiên, trong bất kỳ thị trường đang phát triển nóng nào, rủi ro thường tăng tỷ lệ thuận với tốc độ mở rộng. Tài sản mã hóa tại Việt Nam đang phát triển trong bối cảnh chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh, tạo ra khoảng trống cho các hành vi lợi dụng niềm tin và sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, ông Lê Anh Quốc, Giám đốc Vận hành Công ty Cổ phần AlphaTrue, cho biết: “Cùng với sự bùng nổ của thị trường tài sản mã hóa, làn sóng đầu tư vào tài sản số của người Việt cũng tăng theo. Tuy nhiên, không ít nhà đầu tư trở thành “miếng mồi béo bở” cho các dự án lừa đảo, dự án kém chất lượng”.

Ông Quốc dẫn chứng thống kê từ FBI Internet Crime Complaint Center (IC3) cho thấy, năm 2024 có khoảng 150.000 khiếu nại liên quan đến crypto, với tổng thiệt hại lên tới 9,3 tỷ USD, tăng 66% so với năm 2023. Chỉ trong ba năm 2022 - 2024, mức độ thiệt hại đã tăng hơn 5 lần; số vụ tăng gần 3 lần. Trong đó, Việt Nam là một trong sáu điểm nóng toàn cầu, xếp thứ hai trên thế giới, thu hút 2.629 giao dịch gian lận.

Bên cạnh những bất cập liên quan đến vùng xám pháp lý, nơi các mô hình đầu tư tài sản số hoạt động trong tình trạng thiếu khung giám sát rõ ràng, ông Lê Anh Quốc cũng chỉ ra rằng chính lỗ hổng nhận thức của những nhà đầu tư cũng góp phần giúp các nhóm lừa đảo còn đất sống.

Theo ông, nguyên nhân đầu tiên khiến nhiều nhà đầu tư sập bẫy là tâm lý muốn làm giàu nhanh, đặc biệt phổ biến ở nhóm nhà đầu tư trẻ như Gen Z hoặc người mới tiếp cận thị trường. Họ dễ bị dẫn dắt bởi những lời mời gọi hấp dẫn kiểu “đầu tư nhẹ, lãi cao, nhanh đổi đời”, hoặc những hình ảnh khoe sự thành công từ các KOLs, nhóm kín, hội nhóm đầu tư... Tất cả tạo thành một hệ sinh thái “thôi miên” tâm lý, thúc đẩy sự FOMO.

“Tôi từng trực tiếp hỗ trợ một trường hợp là một cô chú lớn tuổi, khi biết bị lừa thì may mắn lấy lại được tiền gốc, nhưng vẫn tiếc vì mất phần lãi, vì lãi mới là thứ họ bị dụ dỗ. Đó là minh chứng rất rõ, các đối tượng lừa đảo không chỉ khai thác sự thiếu hiểu biết, mà còn khai thác tâm lý ham lợi nhuận, mong muốn giàu nhanh, và thậm chí là sự thiếu tự tin khi nhận mình bị lừa.

Khi nạn nhân đã mang tâm lý muốn làm giàu nhanh, kẻ gian sẽ xây dựng các kịch bản tinh vi, tùy biến theo từng cá nhân, nhằm đưa nạn nhân vào vòng xoáy tâm lý: đầu tiên là đưa cơ hội, sau đó tạo cấp thiết, tiếp theo là giữ chỗ, rồi so sánh lợi nhuận thấp - cao, và cuối cùng là dẫn dụ đầu tư ngày càng nhiều. Những vụ việc như Madame Ngô hay Matrix Chain đều đi theo đúng mô hình này”, ông nói.

Tiếp đến là do sự thiếu kiến thức nền tảng để đánh giá dự án. Nhiều người không hề biết đến các công cụ kiểm tra minh bạch như: Etherscan - một trình khám phá khối giúp theo dõi giao dịch, hợp đồng thông minh trên mạng Ethereum; TokenSniffer - công cụ đánh giá độ uy tín của token, kiểm tra các dấu hiệu rủi ro như khóa thanh khoản, chức năng ẩn trong smart contract, mô hình T.E.S.T.S - gồm Team (đội ngũ), Economy (mô hình kinh tế), Security (bảo mật), Technology (công nghệ), và Sustainability (tính bền vững).

Nếu không hiểu những yếu tố trên, nhà đầu tư rất dễ rơi vào các bẫy “mỹ từ” như “dự án toàn cầu”, “công nghệ Web3”, “tự động hóa lợi nhuận”, “đầu tư thông minh”, trong khi bản chất là mô hình đa cấp trá hình hoặc lừa đảo dạng Ponzi (lấy tiền người sau trả cho người trước), hoặc “rút thảm” - rug pull (dự án biến mất sau khi gom vốn), ông Lê Anh Quốc nhấn mạnh.

Bên cạnh đó là sự ảnh hưởng ngày càng mạnh của các chiến dịch truyền thông từ chính những dự án kém chất lượng. Không dừng ở mức chia sẻ trong cộng đồng nhỏ, nhiều dự án đã sử dụng truyền thông chuyên nghiệp để “đánh bóng” hình ảnh, mua bài PR trên các trang tin có tiếng, thuê KOLs uy tín hoặc tổ chức sự kiện hoành tráng để tạo lòng tin. Cách thức truyền thông chuyên nghiệp đã tạo lan tỏa mạnh mẽ, dễ đánh lừa những nhà đầu tư ít kinh nghiệm.

Giám đốc Vận hành Công ty Cổ phần AlphaTrue dẫn chứng: “Một ví dụ điển hình tại Việt Nam là dự án MyAladdinz (2020), từng được quảng bá rầm rộ như một ứng dụng “hoàn tiền bằng công nghệ blockchain”, tổ chức nhiều hội thảo quy mô lớn và xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội với hình ảnh doanh nhân thành đạt. Chính hoạt động truyền thông mạnh mẽ đã khiến hàng nghìn người tham gia mà không kịp kiểm chứng, trước khi dự án bị cảnh báo có dấu hiệu đa cấp biến tướng và tiềm ẩn rủi ro cao”.

Hướng đến một thị trường đầu tư lành mạnh

Dù các vụ lừa đảo liên quan đến tiền số, tài sản mã hóa diễn ra ngày càng tinh vi với quy mô lớn song không thể phủ nhận rằng thị trường tiền số, tài sản số vẫn là một lĩnh vực đầy tiềm năng và là một phần không thể tách rời khỏi bức tranh kinh tế số đang dần thành hình ở Việt Nam. Trong bối cảnh đó, thay vì né tránh, cách tiếp cận phù hợp là chủ động xây dựng một môi trường đầu tư minh bạch, lành mạnh, qua đó giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư mà vẫn khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ chuyên gia trong ngành, ông Lê Anh Quốc nhận định điều đầu tiên là phải hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến tài sản số, tài sản mã hóa. Theo ông, trong thời gian gần đây, nền kinh tế số nói chung và thị trường tài sản số của Việt Nam đã đón nhận nhiều thông tin tích cực. Đảng, Chính phủ liên tục ban hành các văn bản, khởi đầu là Chiến lược Blockchain Quốc gia theo Quyết định số 1236/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành tháng 10/2024; sau đó là Nghị quyết 57-NQ/TW về đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân của Bộ Chính trị và mới đây nhất là Luật Công nghiệp Công nghệ số đã được Quốc hội thông qua vào ngày 14/6/2025 và chính thức có hiệu lực vào ngày 1/1/2026.

“Điều này cho thấy, Việt Nam đang nỗ lực xây dựng một khung pháp lý cởi mở, linh hoạt nhưng vẫn đảm bảo kiểm soát rủi ro và ổn định vĩ mô. Những thay đổi này đang kiến tạo ra một môi trường đầu tư lành mạnh, minh bạch, giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư trong nước”, ông Lê Anh Quốc nhấn mạnh.

Song song với quá trình xây dựng khung pháp lý thực thi cho lĩnh vực này, ông Lê Anh Quốc cũng cho rằng cần xây dựng một khung xử phạt hành vi phát hành tài sản mã hóa trái phép. “Một khung pháp lý bao gồm các quy định đầy đủ, minh bạch, kết hợp với khung xử phạt đủ rõ ràng chắc chắn sẽ góp phần ngăn chặn các ý định lừa đảo ngay từ ban đầu và hạn chế sự thâm nhập của các dự án lừa đảo quốc tế khi muốn vào Việt Nam, từ đó, góp phần bảo vệ nhà đầu tư”, ông nói.

Mới đây, Bộ Tài chính cũng đã công bố dự thảo sửa đổi các nghị định liên quan đến xử phạt trong lĩnh vực chứng khoán, trong đó có quy định mới về tài sản số, tài sản mã hóa.

Đại diện AlphaTrue nhận định, vì đây là dự thảo nên vẫn còn khả năng sẽ có những điều chỉnh tiếp theo và còn chờ quá trình phê duyệt chính thức. Tuy nhiên, những nội dung được đưa ra hiện nay phản ánh rõ định hướng của Chính phủ trong việc đẩy nhanh tiến trình hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường tài sản số - một lĩnh vực đang phát triển nhanh chóng và đòi hỏi quản lý kịp thời, linh hoạt. Các đề xuất trong dự thảo, dù chưa phải là văn bản cuối cùng, nhưng có thể nói là đang bám sát với nhu cầu thực tiễn và kỳ vọng của thị trường, phù hợp với giai đoạn gấp rút triển khai chiến lược quốc gia về công nghệ số và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản dưới Luật, ông Lê Anh Quốc cũng khuyến nghị cần nâng cao nhận thức và năng lực cho cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân.

Theo ông, đây là hoạt động không thể thiếu nếu muốn xây dựng một thị trường phát triển minh bạch, an toàn và bền vững. Về phía cơ quan quản lý, cần có sự đầu tư bài bản vào việc đào tạo, cập nhật kiến thức chuyên sâu về tài sản mã hóa, công nghệ blockchain, cũng như các mô hình kinh doanh mới trong nền kinh tế số. Đối với doanh nghiệp, người dân, cần xây dựng các chương trình phổ cập kiến thức về blockchain, tài sản mã hóa và kỹ năng đánh giá rủi ro một cách bài bản, có hệ thống, để trang bị các kỹ năng phòng chống lừa đảo, bảo vệ người tiêu dùng.

“Với quyết tâm, sự đồng lòng trong việc tạo dựng và thúc đẩy thị trường tài sản số phát triển minh bạch, cùng nỗ lực xây dựng thị trường lành mạnh của các tổ chức như VBA, ABAII…, tôi tin rằng quyền lợi của người dân, nhà đầu tư sẽ được bảo vệ, nhận thức sẽ ngày càng nâng cao, từ đó góp phần giảm thiểu nguy cơ bị lừa đảo trong lĩnh vực tài sản mã hoá nói riêng và trên không gian mạng nói chung”, ông nói.