Tầm vóc của kinh tế tư nhân đã vượt ngoài những con số

Tại cuộc họp của Thường trực Chính phủ với Ban chỉ đạo xây dựng Đề án phát triển kinh tế tư nhân, Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết sẽ sớm trình Đề án tới Bộ Chính trị.

Đây được xem là bước ngoặt lớn trong việc xây dựng chính sách cho khu vực kinh tế tư nhân khi lần đầu tiên khu vực này được xem là động lực quan trọng nhất cho sự phát triển. Xung quanh vấn đề này, Đầu tư Tài chính có cuộc trò chuyện với TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương.

- Ông đã nói và bàn rất nhiều về kinh tế tư nhân. Vậy khi nhắc đến kinh tế tư nhân Việt Nam, ông sẽ nghĩ ngay về điều gì?

TS. Nguyễn Đình Cung: Ở thời điểm hiện tại, sau gần 40 năm Đổi mới, chúng ta chưa bao giờ có một cuộc thảo luận toàn diện và sôi nổi từ cấp trung ương, cấp quản lý nhà nước cao nhất đến cộng đồng doanh nghiệp về vấn đề phát triển kinh tế tư nhân.

Theo thống kê, khu vực tư nhân hiện đóng góp khoảng 51% GDP, hơn 30% ngân sách nhà nước, tạo ra hơn 40 triệu việc làm, sử dụng hơn 82% tổng số lao động trong nền kinh tế, đóng góp gần 60% vốn đầu tư toàn xã hội…

Nhưng thực sự theo nhìn nhận của tôi, tầm vóc của họ đã vượt ra ngoài những con số đó. Cụ thể, thứ nhất, kinh tế tư nhân đã và đang hoạt động trên khắp tất cả các vùng miền cả nước, những nơi có điều kiện kinh tế khó khăn nhất, ở đó vẫn có các doanh nghiệp tư nhân, các hộ kinh doanh cá thể cung cấp những hàng hóa thiết yếu hàng ngày cho người dân. Trong khi đó, những nơi như vậy lại thiếu vắng đi sự có mặt của doanh nghiệp nhà nước.

Do đó, nếu như không có doanh nghiệp tư nhân sẽ không có dịch vụ như vậy đến tay người dân. Thứ hai, doanh nghiệp tư nhân hiện đã hoạt động trên tất cả các ngành, lĩnh vực và thực hiện những dự án lớn – những dự án mà trước đây chúng ta cho rằng chỉ có doanh nghiệp nhà nước mới làm được; thậm chí hiện nay, doanh nghiệp tư nhân họ còn làm tốt hơn, hay hơn. Thứ ba, khu vực tư nhân là khu vực đang đầy tiềm năng, đầy nguồn lực nhưng chưa được phát huy hết thế mạnh của mình.

Lần này, tôi hy vọng chúng ta sẽ có một nghị quyết với những tư tưởng và giải pháp khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân một cách đột phá và vượt trội. Có như vậy, khu vực kinh tế này mới có sự bùng nổ và giống như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Khu vực tư nhân là lực lượng dẫn đầu trong công cuộc công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, áp dụng khoa học công nghệ xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ”.

- Vì sao doanh nghiệp tư nhân lại chưa phát huy hết tiềm năng, thưa ông?

TS. Nguyễn Đình Cung: Trước đây, chúng ta không có doanh nghiệp lớn, chưa có nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, nhưng bây giờ chúng ta đã bắt đầu có những doanh nghiệp như thế, những doanh nghiệp công nghệ như FPT đã trở thành một công ty toàn cầu, đấy là hình mẫu doanh nghiệp lớn mạnh.

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều rào cản đang kìm hãm sự phát triển của kinh tế tư nhân. Thứ nhất, về mặt chính trị, chúng ta chưa xác định được điều gì là quan trọng nhất. Chúng ta còn đang thừa nhận doanh nghiệp tư nhân một cách thụ động, tức là họ phát triển đến đâu thì về mặt chính trị sẽ thừa nhận đến đó. Cách đây 2-3 năm, kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng cho phát triển kinh tế.

Hiện nay, với sự chuyển biến trong quan điểm chính trị, kinh tế tư nhân đã được khẳng định là động lực hàng đầu, đóng vai trò then chốt trong sự nghiệp phát triển đất nước. Do vậy, ở thời điểm hiện tại để phát triển kinh tế tư nhân, nghị quyết của Đảng phải được thể chế hóa bằng luật lệ, chính sách.

Luật lệ, chính sách ở thời điểm hiện nay như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nói là: “Đổi mới tư duy xây dựng pháp luật cần phải trên tinh thần là dứt khoát từ bỏ tư duy không quản được thì cấm”. Như vậy, chúng ta phải xây dựng nên một hệ thống chính sách thiên về có quản một phần nhưng phải tạo ra cơ hội và phát triển. Chúng ta đã xác định thể chế pháp luật là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” kìm hãm sự phát triển chung của nền kinh tế cũng như của khu vực kinh tế tư nhân.

Tôi thực sự tiếc nuối khi một số mục tiêu không đạt được, như chỉ tiêu 1 triệu doanh nghiệp vào năm 2020, đến năm 2025 đạt 1,5 triệu doanh nghiệp, nghĩa là mỗi năm chỉ cần tăng thêm khoảng 100.000 doanh nghiệp. Ngay từ năm 2017, khi xây dựng Nghị quyết 35 của Chính phủ, chúng ta đã đặt mục tiêu đưa số lượng doanh nghiệp từ 700.000 lên 1 triệu vào năm 2020, nhưng tiếc rằng mục tiêu này chưa thành hiện thực. Điều đáng tiếc nữa là nếu chỉ tập trung vào mục tiêu tăng số lượng doanh nghiệp, chúng ta đã bỏ qua việc cải cách môi trường kinh doanh.

Bởi, để có được những doanh nghiệp hoạt động bền vững, cần đồng thời thúc đẩy thành lập doanh nghiệp mới và tạo điều kiện để các doanh nghiệp hiện tại phát triển. Quan trọng hơn, việc cải thiện môi trường kinh doanh là yếu tố then chốt, giúp nuôi dưỡng và hỗ trợ doanh nghiệp duy trì hoạt động lâu dài, giảm thiểu tình trạng giải thể.

Khi đưa ra chỉ tiêu như thế thì thực tế triển khai phải đạt được như vậy thì chúng ta mới chắc chắn biến nghị quyết trở nên sống động. Một môi trường kinh doanh năng động, loại bỏ những rào cản không cần thiết, sẽ tạo điều kiện để khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ hơn so với hiện tại.

- Vấn đề hộ kinh doanh “ngại lớn lên” đang là thực tế không thể phủ nhận. Thực tế này có ảnh hưởng tới mục tiêu có 1 triệu doanh nghiệp vào 2025 không, thưa ông?

TS. Nguyễn Đình Cung: Thứ nhất, để nền kinh tế Việt Nam phát triển, cần phải có một đội ngũ doanh nghiệp đông đảo và chất lượng hơn nữa. Giống như mô hình kim tự tháp, nền tảng càng rộng với số lượng lớn các đơn vị kinh doanh nhỏ, thì đỉnh tháp sẽ càng có nhiều doanh nghiệp lớn mạnh.

Do đó, việc xây dựng đội ngũ doanh nghiệp vừa nhiều về số lượng vừa mạnh về chất lượng là vô cùng quan trọng. Đặc biệt, cần chú trọng đến các hộ kinh doanh cá thể với một số điểm đáng lưu ý, như phần lớn các hộ kinh doanh hoạt động nhằm tạo việc làm và tăng thu nhập cho gia đình, người thân, dù một số có tiềm năng phát triển lớn, không phải tất cả đều hướng đến mục tiêu trở thành doanh nghiệp.

Thứ hai, quan trọng hơn là phải làm thế nào để đội ngũ này nếu ai muốn lớn thì sẽ lớn. Để làm được, hệ thống chính sách phải minh bạch, đảm bảo những ai tuân thủ pháp luật và thực hiện đúng quy định sẽ nhận được nhiều lợi ích hơn so với kinh doanh phi chính thức. Nhà nước cần xây dựng môi trường thuận lợi, khuyến khích người dân làm giàu thông qua các biện pháp như giảm thiểu thủ tục hành chính, áp dụng mức thuế hợp lý để mọi người dễ dàng tuân thủ.

Những người tuân thủ cần được hưởng ưu đãi vượt trội so với người không tuân thủ, cách tiếp cận phải như vậy. Đây giống như một đội ngũ 5 triệu hộ đang tập dượt kinh doanh lớn.

Trong số đó, chỉ cần 500.000 hoặc 1 triệu hộ chuyển đổi thành doanh nghiệp, đó sẽ là thành tựu lớn cho nền kinh tế. Quan trọng là chính sách phải phù hợp với văn hóa kinh doanh, mang lại lợi ích thiết thực cho những ai tuân thủ, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững.

- Với những điểm nghẽn như vậy, ông cho rằng điểm mấu chốt mà đề án phát triển kinh tế tư nhân cần phải có là gì?

TS. Nguyễn Đình Cung: Nghị quyết sẽ bao gồm nhiều nội dung khác nhau, tuy nhiên tôi cho rằng cần có 3 nhóm nội dung. Thứ nhất, là về thể chế luật pháp, môi trường kinh doanh. Trước đây, môi trường kinh doanh của Việt Nam còn nhiều điểm nghẽn, thiên về quản lý và kiểm soát hơn là tạo cơ hội phát triển.

Theo tôi, để thay đổi, nghị quyết cần có tư duy và cách làm mới trong cải cách thể chế. Dù Nghị quyết 10-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, đã đặt ra các định hướng đầy đủ nhưng thực tế triển khai lại chưa như mong đợi do hệ thống vận hành chưa thấm nhuần tư duy và cách tiếp cận mới. Để nâng cao chất lượng thể chế, cần bắt đầu từ đội ngũ công chức soạn thảo và thực thi chính sách.

Vì vậy, tôi đề xuất xác định thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Giải pháp ưu tiên không chỉ là hoàn thiện thể chế mà trước hết phải tháo gỡ những rào cản hiện hữu, sau đó mới tiến tới hoàn thiện.

Cùng với đó, phải tháo bỏ tư duy không quản được thì cấm, quản được đến đâu thì cho làm đến đó và chuyển sang tư duy đảm bảo quyền tự do kinh doanh thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo vệ được tài sản và làm cho hệ thống pháp luật thân thiện, dễ tuân thủ đi kèm với một chi phí thấp.

Thứ hai là những yếu tố thúc đẩy năng lực nội sinh của doanh nghiệp, khi họ đang yếu kém về mặt nào, chúng ta sẽ thúc đẩy mặt đó. Lâu nay, doanh nghiệp tư nhân còn hạn chế về vốn và công nghệ. Để khắc phục, cần hỗ trợ theo hướng tăng cường các chính sách khuyến khích đầu tư, tập trung vào từng ngành, lĩnh vực, sản phẩm và địa bàn cụ thể. Đồng thời, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân nâng cao năng lực, tận dụng cơ hội phát triển, vừa làm vừa học hỏi, từ đó xây dựng một nền kinh tế tự chủ và bền vững.

Thực tế, với hệ thống hỗ trợ hiện tại, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đang lấn át doanh nghiệp tư nhân trong nước. Để khắc phục, cần thay đổi cách tiếp cận, tập trung xây dựng năng lực cho doanh nghiệp tư nhân để họ đủ sức tham gia các dự án lớn.

Đồng thời, cách tiếp cận trong thực thi chính sách cần linh hoạt hơn, kết hợp với việc hoàn thiện hệ thống tư pháp nhằm bảo vệ quyền tự do kinh doanh, đảm bảo an toàn hoạt động và quyền tài sản cho doanh nghiệp.

Và cuối cùng, dù các chính sách thường được đánh giá cao nhưng việc triển khai trong thực tế lại chưa hiệu quả. Để khắc phục, cần thành lập tổ công tác chuyên nghiệp, liên tục theo dõi và đánh giá quá trình thực hiện.

Cần giao chỉ tiêu cụ thể (KPI) cho từng Bộ trưởng, Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Những ai soạn thảo chính sách đi ngược lại nên được thay thế. Đặc biệt, việc đánh giá cần do các nhóm độc lập thực hiện, thay vì để các bộ tự giám sát và tự báo cáo. Chất lượng chính sách là yếu tố quan trọng, nhưng cách thức triển khai cũng quan trọng không kém để đạt được mục tiêu đề ra.

- Nếu được chọn từ khóa để kỳ vọng vào một nghị quyết mới mang tính đột phá cho khu vực kinh tế tư nhân sắp được soạn thảo và ban hành, ông sẽ chọn từ khóa nào để thể hiện mong đợi và kiến nghị của mình?

TS. Nguyễn Đình Cung: Đầu tiên, cần hoàn thiện thể chế để tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, thay vì chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện chúng.

Thứ hai là cụm từ “sống động” bởi nghị quyết phải sống động, luôn hiện diện trong chương trình nghị sự hằng ngày của các nhà lãnh đạo, chứ không chỉ ban hành rồi để quên.

Trân trọng cảm ơn ông!