Tăng vay nợ qua trái phiếu: 'Kiểm tra, phân loại DN như 'xếp hàng lên máy bay'

Thêm động lực để DN tìm đến trái phiếu

Theo giới phân tích, trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) được xem là giải pháp không thể tránh khỏi đối với nền kinh tế Việt Nam bởi hệ thống ngân hàng hiện tại đã chạm tới "ngưỡng giới hạn" và không thể tiếp tục đơn độc gánh vác nhu cầu vốn khổng lồ của nền kinh tế.

Không chỉ xuất phát từ yếu tố vĩ mô, bản thân các doanh nghiệp cũng ngày càng có nhiều động lực để phát triển kênh huy động vốn qua trái phiếu. Ở góc độ của một tổ chức tư vấn phát hành, bà Lương Thúy Ngân, Giám đốc Ngân hàng Đầu tư, Chứng khoán Vietcombank (VCBS) cho biết, ngày càng có nhiều doanh nghiệp tìm đến kênh TPDN với các động lực khác nhau.

“Trước đây, các doanh nghiệp tìm đến kênh trái phiếu để giải các bài toán như huy động vốn với mức chi phí thấp nhất, có thêm vốn một cách nhanh nhất hay đơn giản là xây dựng hình ảnh trên thị trường. Những năm gần đây, có thêm nhiều doanh nghiệp tìm đến chúng tôi khi họ nhận thấy các sản phẩm truyền thống như tín dụng ngân hàng không còn phù hợp nữa”, bà cho biết.

Đại diện VCBS dẫn chứng về một doanh nghiệp trong lĩnh vực hạ tầng nước. Bà Ngân cho biết, đây là một doanh nghiệp hoạt động cực kỳ hiệu quả, đến mức ngân hàng sẵn sàng chào mời gói vay kỳ hạn 10 năm với mức lãi suất ban đầu rất hấp dẫn. Tuy nhiên, ngân hàng chỉ có thể chốt mức lãi suất này theo từng năm một nên phía doanh nghiệp đã tìm đến bên tổ chức tư vấn phát hành trái phiếu để có thể “khóa chặt mức lãi suất cố định cho toàn bộ kỳ hạn từ 10 - 15 năm”.

Bên cạnh đó, cũng có những doanh nghiệp tìm đến kênh trái phiếu như một lời giải cho bài toán vướng mắc pháp lý.

Bà Ngân dẫn chứng: “Trước đây, ngân hàng được phép giải ngân để doanh nghiệp đền bù, giải phóng mặt bằng hoặc nộp tiền sử dụng đất. Tuy nhiên, quy định mới trong Luật Nhà ở và các nghị định hướng dẫn không cho phép ngân hàng cấp tín dụng ở giai đoạn sơ khởi này nữa. Trong khi đó, nếu dự án đã có chấp thuận của chủ đầu tư, pháp luật lại cho phép huy động bằng trái phiếu. Do đó, các doanh nghiệp có thể lựa chọn phát hành trái phiếu để có vốn làm giai đoạn đầu (giải phóng mặt bằng), sau đó ở các giai đoạn sau, ngân hàng mới vào cấp tín dụng như bình thường”.

Đại diện VCBS chỉ ra, ngân hàng có thể thay đổi quy định, siết chặt quản lý tín dụng hoặc thay đổi khẩu vị rủi ro, chỉ ưu tiên cho vay ở một số ngành nghề, lĩnh vực nhất định. Để hướng tới sự phát triển bền vững, doanh nghiệp không nên phụ thuộc vào một nguồn vốn duy nhất mà cần chủ động mở rộng kênh trái phiếu làm nguồn vốn dự phòng ổn định, để bất cứ lúc nào cần cũng có tiền cho sản xuất kinh doanh.

Trong khi đó, bà Hoàng Thị Hằng, Phó Tổng giám đốc Công ty Nhựa Bình Thuận cho biết: “Doanh nghiệp quyết định phát hành trái phiếu để đa dạng hóa nguồn vốn phục vụ chiến lược Go Global - vươn ra quốc tế thay vì chỉ phụ thuộc vào vốn chủ sở hữu, lợi nhuận để lại hay vốn vay ngân hàng truyền thống”.

Đặc biệt, mảng kinh doanh mới của doanh nghiệp là cho thuê pallet đòi hỏi nguồn vốn đầu tư dài hạn, trong khi ngân hàng thường chỉ cấp vốn ngắn hạn. Do đó, lựa chọn phát hành trái phiếu giúp doanh nghiệp “khóa” được nguồn vốn trung và dài hạn, từ đó, giảm áp lực thanh khoản.

Bà Hằng thừa nhận việc phát hành trái phiếu, đặc biệt là trái phiếu xanh, đòi hỏi doanh nghiệp phải gánh chịu mức chi phí ban đầu và chi phí vận hành định kỳ cao hơn để thuê tư vấn, định giá, kiểm toán và giám sát mục đích sử dụng vốn. Tuy nhiên, theo đại diện Nhựa Bình Thuận, sự đánh đổi này mang lại giá trị chiến lược dài hạn. Áp lực tuân thủ từ thị trường vốn khắt khe "ép" doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, vận hành và minh bạch tài chính.

“Đây chính là bệ phóng giúp doanh nghiệp thu hút các định chế tài chính lớn, hướng tới mô hình công ty đại chúng và tiếp cận nguồn vốn quốc tế với chi phí tối ưu trong tương lai”, bà nhấn mạnh.

Khơi thông kênh phát hành ra công chúng

Có thể thấy rằng, mặc dù ngày càng nhiều doanh nghiệp nhận thức được lợi ích của việc huy động vốn qua kênh TPDN nhưng cấu trúc thị trường hiện nay vẫn chưa cân xứng.

Cụ thể, doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu riêng lẻ hoặc phát hành ra công chúng. Trong khi kênh chào bán ra công chúng đòi hỏi tiêu chuẩn cao về minh bạch và tuân thủ nhưng thường đi kèm với chi phí vốn thấp hơn thì kênh phát hành riêng lẻ lại linh hoạt hơn về thủ tục nhưng có chi phí vốn cao hơn do mức độ rủi ro lớn hơn.

Điều này đã dẫn đến sự lệch pha khi khoảng 91% thị trường TPDN hiện nay là trái phiếu phát hành riêng lẻ. Riêng trong năm 2025, tổng khối lượng phát hành riêng lẻ đạt 576.000 tỷ đồng, trong khi phát hành ra công chúng dù tăng 36% song mới chỉ đạt gần 52.000 tỷ đồng. Ngoài ra, chỉ có nhóm doanh nghiệp bất động sản và ngân hàng, những doanh nghiệp có thể chấp nhận chi phí vốn cao, trở thành nhóm “chiếm lĩnh” thị trường này.

Ông Nguyễn Hoàng Dương, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) cho hay, định hướng của Ủy ban Chứng khoán là khuyến khích các doanh nghiệp tham gia nhiều hơn vào kênh phát hành ra công chúng thay vì quá phụ thuộc vào kênh riêng lẻ.

Hiện cơ quan quản lý đang tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo điều kiện thuận lợi và khuyến khích các doanh nghiệp tham gia phát hành trái phiếu ra công chúng. Việc chuyển sang kênh công chúng sẽ tạo ra một tệp khách hàng đại chúng khổng lồ cho các doanh nghiệp.

Trong khi đó, ở góc độ của đơn vị tư vấn phát hành, bà Ngân cũng đã chỉ ra thêm những rào cản khiến kênh phát hành trái phiếu ra công chúng chưa phát triển.

Theo bà Ngân, quá trình chờ đợi cơ quan quản lý xét duyệt hồ sơ chào bán ra công chúng thường kéo dài, khiến doanh nghiệp không thể chủ động kiểm soát được chính xác thời gian nhận vốn. Sự chậm trễ này mang lại rủi ro rất lớn, có thể khiến họ bị lỡ thời gian thanh toán và dẫn đến vi phạm hợp đồng dự án.

“Việc này là điều có thể hiểu được do đối tượng mua trái phiếu ra công chúng bao gồm tất cả các thành phần trên thị trường (không có hạn chế), cơ quan quản lý bắt buộc phải áp dụng các biện pháp kiểm soát và giám sát chặt chẽ nhằm bảo vệ thị trường và nhà đầu tư. Điều này khiến việc tìm ra điểm cân bằng giữa sự linh hoạt cho doanh nghiệp và sự an toàn của thị trường trở nên khó khăn”, bà nói.

Bên cạnh đó, đại diện VCBS cũng đề cập đến yếu tố e ngại lộ thông tin nhạy cảm và bí mật kinh doanh.

“Chào bán ra công chúng đòi hỏi doanh nghiệp phải công bố thông tin rộng rãi trên bản cáo bạch cho cơ quan quản lý và toàn thị trường. Đối với các doanh nghiệp đang có dự án trong quá trình đàm phán, ví dụ như các thương vụ M&A, họ không thể tiết lộ các chi tiết như mức giá mua bán dự kiến hay thời điểm ký kết. Việc phải minh bạch những thông tin này có thể làm lộ bí mật kinh doanh hoặc dẫn đến vi phạm hợp đồng bảo mật”, bà nói.

Để khơi thông kênh phát hành này, bà Ngân đề xuất cơ chế phân loại doanh nghiệp thành 3 nhóm tương tự như “xếp hàng lên máy bay”.

Trong đó, Nhóm 1 tương đương khách VIP, bao gồm các doanh nghiệp đã niêm yết, có hồ sơ trong sạch, không vi phạm pháp hay công bố thông tin, đạt được mức xếp hạng tín nhiệm và chỉ tiêu tài chính nhất định. Nhóm này sẽ được hưởng cơ chế Fast-track, khi nộp đủ hồ sơ tài liệu sẽ được xét duyệt thông qua ngay lập tức.

Tiếp đến là Nhóm 2, tương đương nhóm ưu tiên vừa. Nhóm này, theo bà Ngân, gồm các công ty đại chúng đã có lịch sử công bố thông tin nhưng có quy mô phát hành quá lớn cần kiểm soát, hoặc chưa đáp ứng trọn vẹn tiêu chí của Nhóm 1. Nhóm này sẽ mất thêm một chút thời gian để cơ quan quản lý thẩm định kỹ hơn về mục đích sử dụng vốn.

Còn lại Nhóm 3 tương đương hạng vé phổ thông, bao gồm các doanh nghiệp còn lại, sẽ tuân thủ theo quy trình xét duyệt thông thường.

“Cơ chế phân luồng này không chỉ giúp giảm tải ách tắc mà còn tạo động lực lớn cho các doanh nghiệp ở nhóm dưới nỗ lực hoàn thiện, minh bạch hơn để được thăng hạng lên Nhóm 1, từ đó giúp kênh huy động vốn của họ được triển khai trơn tru và hiệu quả”, bà Lương Thúy Ngân nhấn mạnh.