Trái phiếu DN mất cân xứng và yếu thanh khoản: ‘Thêm hàng hoá tốt, mới có giao dịch’

Giỏ hàng 90% là BĐS, ngân hàng nhưng thanh khoản kém

Theo số liệu của Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA), trong tháng 3/2026 đã có 3 đợt phát hành trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) riêng lẻ trị giá 11.616 tỷ đồng và 2 đợt phát hành ra công chúng trị giá 4.695 tỷ đồng. Tính trong 3 tháng đầu năm 2026, giá trị phát hành riêng lẻ trái phiếu doanh nghiệp là 11.885 tỷ đồng và giá trị phát hành ra công chúng là 12.917 tỷ đồng.

Cũng trong tháng 3, các doanh nghiệp đã mua lại 6.298 tỷ trái phiếu trước hạn, giảm 37% so với cùng kỳ năm 2025. Trong 9 tháng còn lại của năm 2026, giá trị đáo hạn ước tính là 175.987 tỷ đồng.

Về tình hình công bố thông tin bất thường, có 10 mã trái phiếu chậm trả lãi, gốc trị giá 2,205 tỷ đồng trong tháng 3. Trên thị trường thứ cấp, tổng giá trị giao dịch TPDN riêng lẻ trong tháng 3/2026 đạt 151.283 tỷ đồng, bình quân đạt 6.877 tỷ đồng/phiên, tăng 63% so với bình quân tháng 2.

Tuy nhiên, giá trị phát hành theo nhóm ngành không có nhiều sự thay đổi khi bất động sản và ngân hàng vẫn là 2 lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn, trong khi các nhóm về hạ tầng, sản xuất, công nghiệp xu hướng ngày càng thu hẹp.

Cụ thể, giá trị phát hành của các doanh nghiệp bất động sản chiếm 45% tổng giá trị phát hành trong 3 tháng năm 2026. Đứng thứ hai là nhóm ngành ngân hàng với 44% và chứng khoán chiếm 4%. Trong khi đó, các nhóm ngành còn lại như công nghiệp, hạ tầng, sản xuất ngày càng thu hẹp hiện chỉ còn chiếm khoảng 7% tổng giá trị phát hành.

Ông Đỗ Việt Dũng - Cán bộ cấp cao, Ngân hàng thế giới (WB) cho rằng, thực tế thị trường TPDN phát hành riêng lẻ tại Việt Nam bị mất cân xứng rõ ràng khi các chủ thể phát thuộc khu vực từ hạ tầng, công nghiệp đến sản xuất chiếm quá thấp, kể cả phân khúc các nhà phát hành và nhà đầu tư.

Ông Dũng nói, các doanh nghiệp thuộc sở hữu của nhà nước, ví dụ ngành điện, nước, hạ tầng giao thông rất tiềm năng và cần nguồn vốn rất lớn nhưng chưa có nhiều “hàng”, chưa phát hành trái phiếu riêng lẻ, kể cả phát hành ra công chúng. Đó là điều thiếu sót của thị trường TPDN Việt Nam, ví dụ theo tính toán, chỉ cần sự tham gia của các dịch vụ công ích, điện nước đã có thể đáp ứng được khoảng 10% của thị trường trái phiếu.

Ông Lê Hồng Khang, Giám đốc Nghiên cứu và phân tích FiinRatings cũng đồng quan điểm, tỷ lệ phát hành các doanh nghiệp mảng sản xuất và hạ tầng thu hẹp rất nhiều, gây mất cân xứng cho thị trường, chưa đa dạng hàng hoá cho nhà đầu tư.

Ngoài ra, ông Khang lưu ý thêm, việc thanh khoản TPDN tập trung các kỳ hạn dưới 5 năm, 1-3 năm là nhu cầu cao nhất thị trường, gây khó khăn cho DN có chu kỳ đầu tư dài, thâm dụng vốn lớn, không thể hoàn vốn nhanh, ví dụ như các dự án năng lượng tái tạo. Bên cạnh đó, phát hành riêng lẻ chiếm đại đa số, chủ yếu nhà đầu tư tổ chức nhất định, nhà đầu tư đại chúng không thể tiếp cận.

Dưới góc nhìn nhà đầu tư, bà Dương Kim Anh, Giám đốc đầu tư, Công ty TNHH Quản lý Quỹ đầu tư chứng khoán Vietcombank đánh giá, ngoài thách thức liên quan vấn đề thiếu thông tin, khó đánh giá chất lượng phát hành, một trong những khó khăn lớn nhất đối với nhà đầu tư đó là thiếu “hàng hoá chất lượng”.

Bà Kim Anh dẫn chứng, tại quỹ Đầu tư chứng khoán VCB, có 2 nguồn tiền đầu tư đó là Quỹ mở - đầu tư số tiền vốn góp từ các NĐT cá nhân và thứ hai là tổ chức, đặc biệt các quỹ của DN bảo hiểm uỷ thác. Với 2 nguồn vốn này lại có các quy định khác nhau về đầu tư.

Với Quỹ mở, chỉ được mua các TPDN niêm yết, tuy nhiên khối lượng sản phẩm này kể cả mới phát hành hoặc dư nợ trái phiếu rất nhỏ so với tổng dư nợ, dưới 10%, đó là thị trường sơ cấp. Trong đó, 80-85% là ngân hàng, còn lại là bất động sản và các ngành khác, cơ hội đầu tư cho Quỹ mở trái phiếu cũng khá hạn hẹp.

Đối với DN bảo hiểm, bắt buộc mua trái phiếu niêm yết nhưng không được mua trái phiếu với mục đích sử dụng vốn là để trả nợ. Hiện, đối với DN sản xuất, dịch vụ nguồn vốn đầu tư họ chọn đầu tiên là ngân hàng, chỉ ra thị trường trái phiếu khi không thể vay tín dụng được nữa. Khi ra thị trường này, cộng thêm nhiều điều kiện khắt khe dẫn đến nhà cung cấp hàng hoá ít, thiếu trái phiếu chất lượng, nhà đầu tư cũng không có nhiều lựa chọn.

Từ việc thiếu hàng hoá chất lượng, theo bà Kim Anh, sẽ dẫn đến khó khăn khác đó là thông tin dữ liệu, khi hàng hoá đã hạn chế, giao dịch trên thị trường thứ cấp kém thanh khoản, đa phần nhà đầu tư mua và nắm giữ, mà không thanh khoản thì không có dữ liệu. Do đó, dẫn đến mẫu dữ liệu không chuẩn và không xây dựng được mô hình để định giá đúng.

“Đây là một vòng lặp không hồi kết của thị trường TPDN, từ khó khăn này lại dẫn đến khó khăn khác”, bà Kim Anh nêu vấn đề.

Có hàng hoá chất lượng, thì mới có giao dịch

Chia sẻ về giải pháp, bà Dương Kim Anh cho biết, đặc thù thị trường TPDN rất khác so với chứng khoán, trái phiếu không có biên độ trần, sàn, chưa kể thanh khoản còn yếu chỉ khoảng hơn 6.800 tỷ/ngày, so với chứng khoán là rất nhỏ. Để có được dữ liệu chuẩn, chính xác, phục vụ cho xây dựng đường cong lãi suất chuẩn, có được định giá đúng, rất cần thiết phải tăng thanh khoản.

Từ góc độ công ty quản lý quỹ, bà Kim Anh khẳng định, thị trường cần thêm nhiều hàng hoá, ví dụ cổ phiếu hiện có hơn 1.600 mã, rất nhiều lựa chọn để thay đổi danh mục tuỳ tình hình thị trường và đánh giá doanh nghiệp, một DN đã hết tiềm năng thì có nhiều lựa chọn khác. Nhưng với TPDN, nguồn cung hiện quá hạn chế, dù có muốn tái cơ cấu danh mục cũng không có lựa chọn.

Bên cạnh đó, TPDN hiện chủ yếu phát hành riêng lẻ và thông thường các ngân hàng hoặc DN bảo hiểm mua, họ sẽ nắm giữ đến kỳ hạn, mua đi, bán lại của tổ chức rất hạn chế. Vì vậy cần tăng phát hành trái phiếu ra công chúng, đẩy mạnh nhà đầu tư cá nhân sở hữu nhiều hơn, tạo ra cung cầu trên thị trường, tăng việc giao dịch mua đi bán lại.

Về câu chuyện phát hành ra công chúng hạn chế, đại diện Quỹ chứng khoán VCB chia sẻ, cơ quan quản lý đã nắm được vấn đề và tìm cách để giải quyết. Thực tế, TPDN phát hành ra công chúng cần phải qua thủ tục xin giấy phép của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước, cơ quan quản lý sẽ phải đánh giá hồ sơ, thủ tục, mất thời gian và cẩn trọng hơn vì người mua là nhà đầu tư cá nhân, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân, phải đảm bảo rất nhiều yếu tố pháp lý cho người tiêu dùng.

“Từ 1/1/2026, các TPDN phát hành ra công chúng đều đã bắt buộc xếp hạng tín nhiệm, với quy định này, nhà chức trách dựa vào các xếp hạng tín nhiệm đó để quy trình thủ tục, xin giấy phép phát hành ra công chúng được nhanh hơn, tạo thêm nguồn hàng hoá cho thị trường”, bà Kim Anh hi vọng.

Liên quan cấu trúc thị trường hiện tại, bà Nguyễn Xuân Quỳnh, Giám đốc đầu tư, công ty TNHH Quản lý SSI (SSIM) cũng cho rằng, giao dịch thứ cấp rất ít, bản chất nhà đầu tư hạn chế, không giống môi trường trái phiếu nước ngoài có các quỹ chuyên đầu tư vào các loại trái phiếu doanh nghiệp, cần có thời gian để gia tăng thanh khoản thị trường thứ cấp.

Về thị trường thứ cấp, bà Quỳnh cho biết quan trọng nhất là minh bạch thông tin, bởi trong giao dịch thứ cấp, khi có hàng hoá nhà đầu tư (tổ chức và cá nhân) cần tìm hiểu, đánh giá lại thông tin, đối với tổ chức thì khả năng tiếp cận dễ dàng hơn. Nhưng với một nhà đầu tư cá nhân muốn mua ở thị trường thứ cấp, họ có thông tin cập nhật gì và sẽ phải đánh giá như thế nào về doanh nghiệp, những việc này vẫn rất khó và hạn chế.

“Thị trường cần cung cấp thông tin một cách minh bạch, đa chiều hơn, thực tế nhiều cá nhân đầu tư có vốn rất lớn, muốn giao dịch tại thị trường thứ cấp nếu sản phẩm trái phiếu đó tốt. Tôi cho rằng, NĐT mong muốn có thông tin đầy đủ và nền tảng giao dịch thuận tiện, họ sẽ sẵn sàng tham gia, tất nhiên yếu tố quan trọng đầu tiên vẫn là nguồn hàng chất lượng, có hàng hoá tốt mới có giao dịch”, đại diện SSIM kết luận.