30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN: Từ hội nhập đến dẫn dắt

Từ hội nhập đến vai trò nòng cốt

Vào đầu những năm 1990, trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động và công cuộc Đổi mới của nước ta bước vào giai đoạn quan trọng, yêu cầu cấp bách đặt ra là phải phá thế bao vây, cấm vận và tạo dựng môi trường quốc tế hòa bình để phát triển.

Việc Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 được xem là quyết sách chiến lược, mở đường cho quá trình hội nhập quốc tế. Dù đối mặt với nhiều thách thức như khác biệt thể chế, chênh lệch phát triển và thiếu kinh nghiệm đa phương, Việt Nam đã nỗ lực thích nghi, từng bước điều chỉnh luật pháp, chính sách để hoà nhập với ASEAN.

Tinh thần trách nhiệm của Việt Nam được thể hiện rõ qua “phép thử” đầu tiên - cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997 - 1998. Trong bối cảnh kinh tế biến động, Việt Nam đã đảm nhận thành công vị trí chủ nhà Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6. Tại hội nghị này, ASEAN đã thông qua Chương trình Hành động Hà Nội - kế hoạch hành động đầu tiên nhằm triển khai Tầm nhìn ASEAN 2020.

Bên cạnh đó, với vai trò “cầu nối” quan trọng, Việt Nam đã góp phần thúc đẩy ASEAN kết nạp Lào, Myanmar và Campuchia, qua đó hiện thực hóa “ASEAN-10”, khép lại thời kỳ chia rẽ ở Đông Nam Á, đưa khu vực bước sang kỷ nguyên mới của đoàn kết, thống nhất và hợp tác toàn diện.

Bước sang thế kỉ 21, Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò tích cực. Trong quá trình đồng hành cùng ASEAN, Việt Nam luôn hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ luân phiên và thể hiện vai trò dẫn dắt.

Trong vai trò Chủ tịch Ủy ban Thường trực ASEAN khóa 34 (7/2000 - 7/2001), Việt Nam đã khởi xướng Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI) và thúc đẩy việc thông qua Tuyên bố Hà Nội về Thu hẹp khoảng cách phát triển. Qua đây, Việt Nam thể hiện rõ vai trò nổi bật trong thúc đẩy hợp tác phát triển, góp phần rút ngắn khoảng cách và tăng cường sự gắn kết trong ASEAN.

Năm 2010 đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ khi Việt Nam đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN. Việt Nam đã đề xuất và thúc đẩy thành công việc thành lập Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+). Đến nay, ADMM+ vẫn được coi là cơ chế hợp tác quốc phòng - an ninh thực chất, hiệu quả và thành công bậc nhất của ASEAN. Cũng trong nhiệm kỳ này, Việt Nam đã cùng các nước thành viên thúc đẩy quyết định mở rộng Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), tạo tiền đề để các cường quốc như Mỹ và Nga chính thức tham gia từ năm 2011.

Đặc biệt, trong vai trò Chủ tịch ASEAN 2020 giữa lúc đại dịch Covid-19 hoành hành, Việt Nam đã thể hiện vai trò lãnh đạo xuất sắc với chủ đề “Gắn kết và Chủ động thích ứng”. Hàng loạt sáng kiến phòng chống dịch bệnh của Việt Nam đã được thông qua, góp phần nâng cao khả năng ứng phó của ASEAN trước những tình huống khẩn cấp trong tương lai.

Đầu tàu tăng trưởng kinh tế trong ASEAN

Trên mặt trận kinh tế, Việt Nam đã vươn lên thành một trong những nền kinh tế năng động và có độ mở cao nhất ASEAN, đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực và là động lực tăng trưởng của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC). Năm 2024, GDP Việt Nam đạt 476,4 tỷ USD, gấp 23 lần so với năm 1995, chiếm 12% GDP toàn khối.

Kim ngạch thương mại 2 chiều giữa Việt Nam và ASEAN đã tăng gần 25 lần - từ 3,26 tỷ USD năm 1995 lên tới 83,6 tỷ USD năm 2024, đưa ASEAN hiện trở thành đối tác thương mại lớn thứ 4 về xuất khẩu và thứ 3 về nhập khẩu của Việt Nam.

Theo các chuyên gia, việc Việt Nam gia nhập ASEAN tạo nên đột phá chiến lược quan trọng để đất nước thoát khỏi thế cô lập và mở ra con đường hội nhập khu vực và quốc tế. Tư cách thành viên ASEAN đã tạo dựng một môi trường khu vực ổn định, hòa bình và thuận lợi, cho phép đất nước tập trung nguồn lực cho đổi mới và phát triển kinh tế.

Một cột mốc quan trọng khác là việc Việt Nam tham gia khuôn khổ thương mại tự do đa phương đầu tiên - Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) năm 1995. AFTA là “cửa ngõ” để nước ta hội nhập sâu rộng hơn ở châu Á - Thái Bình Dương, tạo nền tảng để Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007.

Không chỉ giữ vai trò tích cực trong việc thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các thành viên, Việt Nam còn đảm nhiệm vai trò “cầu nối” giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài. Việt Nam đã nhiều lần được tin tưởng giao nhiệm vụ điều phối viên quan hệ giữa ASEAN với các cường quốc (như Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc…), qua đó góp phần mở rộng quan hệ ngoại giao và thương mại của ASEAN.

Đặc biệt, việc ASEAN ký kết Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) với sự tham gia tích cực của Việt Nam đã mở ra thị trường có tổng GDP 26.000 tỷ USD (chiếm 30% GDP toàn cầu), đem lại lợi ích to lớn cho các quốc gia thành viên, trong đó có Việt Nam.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, ASEAN được dự báo sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ 3 thế giới với GDP vượt 10.000 tỷ USD, đồng thời sẽ là trung tâm công nghệ, kinh tế số và đổi mới sáng tạo. Hợp tác kinh tế Việt Nam - ASEAN sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ, góp phần vào thịnh vượng khu vực và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.

Hướng tới tương lai

ASEAN đang bước sang giai đoạn phát triển mới: thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, vì một ASEAN tự cường, sáng tạo, năng động và lấy người dân làm trung tâm.

Với hành trang 30 năm đóng góp, Việt Nam sẵn sàng cùng ASEAN viết tiếp tương lai, với vai trò dẫn dắt nhiều hơn nữa trong những vấn đề quan trọng của khu vực.

Hồi tháng 3, trong sự kiện lần đầu tiên Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam thăm Ban Thư ký ASEAN, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn từng bày tỏ: “Trong 30 năm qua, Việt Nam đã làm được rất nhiều điều. Trong 20 năm tới, tôi thật sự tin rằng Việt Nam sẽ vẫn luôn tích cực và hỗ trợ khối hiện thực hóa một cộng đồng ASEAN năng động, sáng tạo, tự cường và lấy người dân làm trung tâm…”, Tổng Thư ký ASEAN cho biết.

Trước đó, phát biểu khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN 2025 ở Hà Nội hồi tháng 2, Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng khẳng định: “Việt Nam cam kết là thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm trong xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, bao trùm, tự cường, cùng nhau hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN đến năm 2045 vì lợi ích của mọi người dân trong khu vực, cùng các nước thành viên, đối tác và bạn bè quốc tế viết tiếp những trang sử mới đầy tự hào trong hành trình phát triển của ASEAN”.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, các chuyên gia cho rằng vai trò trung tâm của ASEAN đang đứng trước những thách thức lớn. Một mặt, đoàn kết nội khối đang chịu nhiều sức ép từ sự khác biệt trong lợi ích quốc gia của các nước thành viên. Mặt khác, áp lực cạnh tranh nước lớn cùng chủ nghĩa đơn phương đã khiến nhiều nước ASEAN tìm đến các kênh hợp tác ngoài khối để bảo vệ lợi ích quốc gia. Trong bối cảnh đó, với vị thế và bản lĩnh đã được khẳng định, Việt Nam có thể thúc đẩy đoàn kết nội khối, định hình lập trường chung của ASEAN, đồng thời tiếp tục là hình mẫu về đối ngoại độc lập, tự chủ và khôn khéo, góp phần củng cố niềm tin chiến lược vào ASEAN.