Bỏ thuế khoán: Hộ kinh doanh cần được tiếp sức

Theo Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, hình thức thu thuế khoán đối với hộ kinh doanh sẽ chính thức bãi bỏ từ ngày 1/1/2026. Đây không chỉ là một bước cải cách kỹ thuật trong quản lý thuế mà còn mang thông điệp mạnh mẽ về thúc đẩy bình đẳng trong môi trường kinh doanh, khuyến khích khu vực kinh tế tư nhân phát triển bền vững và minh bạch hơn.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển khu vực doanh nghiệp tư nhân thành một động lực quan trọng nhất, việc thay đổi cơ chế thuế với hàng triệu hộ kinh doanh cá thể đặt ra không ít thách thức. Có thể kể đến như việc chuyển đổi thói quen kê khai, minh bạch hóa dòng tiền đến nâng cao năng lực quản trị tài chính, gọi vốn, thu hút đầu tư... Dù vậy, đây vẫn là cơ hội để thúc đẩy sự chuyên nghiệp hóa và hội nhập sâu rộng của khu vực kinh tế chưa chính thức này.

Xoay quanh chủ đề bỏ thuế khoán và những tác động đa chiều đến thị trường, cũng như nhìn nhận về vai trò của hộ kinh doanh trong việc phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance đã có cuộc trò chuyện với TS Lê Minh Nghĩa – Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) để có được góc nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về chính sách quan trọng này.

Thưa ông, việc bỏ thuế khoán từ 1/1/2026 sẽ tạo điều kiện để thúc đẩy minh bạch hóa hoạt động kinh doanh và tăng cường công bằng trong chính sách thuế như thế nào?

TS Lê Minh Nghĩa: Như chúng ta biết, ngày 4/5, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, trong đó có nội dung quan trọng là xóa bỏ hình thức thuế khoán đối với hộ kinh doanh, chậm nhất vào năm 2026. Ngày 17/5/2025, Quốc hội đã chính thức ban hành Nghị quyết số 198/2025/QH15. Đáng chú ý, nghị quyết thông qua việc hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh không áp dụng phương pháp khoán thuế từ ngày 1/1/2026 (thay vì ngày 1/7/2026 như dự thảo). Từ năm 2026, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh nộp thuế theo pháp luật về quản lý thuế.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng từng nhấn mạnh việc bỏ thuế khoán nhằm đảm bảo tính minh bạch hoạt động của hộ kinh doanh cũng như tạo sự bình đẳng về chế độ thuế giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp.

Theo tôi, chính sách này có thể xem là bước ngoặt quan trọng trong công tác hiện đại hóa quản lý thuế, không chỉ nâng cao hiệu quả thu ngân sách mà còn thúc đẩy quá trình số hóa, minh bạch hóa và bình đẳng hóa môi trường kinh doanh trong khu vực kinh tế hộ cá thể. Bởi lẽ, thuế khoán lâu nay chủ yếu dựa trên ước tính doanh thu, dễ dẫn đến tình trạng "kê thấp – thu cao", gây thất thu ngân sách và thiếu công bằng với các doanh nghiệp đang tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế. Khi chuyển sang phương thức khai thuế theo sổ sách, hóa đơn, nhà nước sẽ nắm rõ hơn tình hình kinh doanh thực tế.

Điều này không chỉ giúp thu đúng – thu đủ, mà còn tạo mặt bằng cạnh tranh lành mạnh giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp, đặc biệt là trong các lĩnh vực bán lẻ, dịch vụ, ăn uống...

Tóm lại, đây là bước chuyển từ "niềm tin cảm tính" sang niềm tin "dữ liệu thực chứng" và là tiền đề để xây dựng một hệ thống thuế công bằng, minh bạch, hiện đại hơn.

Vậy, quyết định này có thể tạo động lực thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển lên mô hình doanh nghiệp như thế nào, góp phần hướng tới mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Nghị quyết 68?

TS Lê Minh Nghĩa: Có ba lý do chính để quyết định trên có thể tạo động lực thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển lên mô hình doanh nghiệp, góp phần hướng tới mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 theo Nghị quyết 68.

Một là việc bỏ thuế khoán, bắt buộc dùng hóa đơn điện tử sẽ khiến việc kinh doanh theo mô hình hộ kinh doanh trở nên phức tạp hơn và nhiều người buộc phải chuyên nghiệp hóa. Hai là doanh nghiệp có nhiều lợi thế hơn: dễ vay vốn, được miễn giảm thuế, có thể xuất hóa đơn VAT, mở rộng thị trường và nhận hỗ trợ từ các chương trình nhà nước, đặc biệt theo Nghị quyết 68. Ba là đây là xu hướng phù hợp với mục tiêu phát triển quốc gia. Nếu chỉ 10% hộ kinh doanh hiện nay chuyển đổi, chúng ta đã có thêm hàng trăm nghìn doanh nghiệp, đóng góp lớn cho mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030.

Tôi tin rằng chuyển đổi không chỉ là một bước đi kỹ thuật, mà là một cơ hội để hộ kinh doanh vươn lên mạnh mẽ và bền vững hơn trong tương lai.

Một trong những nguyên nhân khiến các hộ kinh doanh "không chịu lớn" đó là chi phí tuân thủ thuế, ngại thủ tục rườm rà, chi phí phát sinh và rủi ro xử phạt hành chính. Vậy, để giảm bớt nỗi lo này, theo ông, chúng ta cần có những giải pháp cụ thể như thế nào để hỗ trợ các hộ kinh doanh?

TS Lê Minh Nghĩa: Để giảm bớt nỗi lo này, theo tôi, trước hết, cần đơn giản hóa thủ tục chuyển đổi và tăng cường hỗ trợ trực tuyến để người dân dễ tiếp cận. Thứ hai, miễn hoặc giảm một số khoản chi phí ban đầu như lệ phí đăng ký, hóa đơn điện tử, phần mềm kế toán. Thứ ba, cần có cơ chế “hướng dẫn thay vì xử phạt” trong giai đoạn đầu, giúp các hộ làm quen dần. Và cuối cùng là truyền thông hiệu quả, tư vấn tận nơi để họ thấy rằng chuyển lên doanh nghiệp không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là cơ hội để phát triển bền vững, tiếp cận vốn, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế chính thức.

Để thực hiện việc bỏ thuế khoán, nhà nước sẽ hỗ trợ các hộ kinh doanh kinh phí thuê, mua phần mềm kế toán, nền tảng số… Tuy nhiên, yếu tố then chốt vẫn là sự thay đổi trong tư duy, cách làm của chính các chủ hộ. Vậy theo ông, trong bối cảnh này, các hộ kinh doanh cần chủ động đổi mới và chuyển đổi ra sao để thích ứng hiệu quả với phương thức quản lý thuế mới?

TS Lê Minh Nghĩa: Việc áp dụng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền và chuyển đổi sang phương pháp kê khai là xu hướng tất yếu trong thời đại số, mang lại nhiều lợi ích đồng thời cho hộ kinh doanh, cơ quan quản lý và người tiêu dùng. Do đó, theo tôi, trong bối cảnh này, các hộ kinh doanh cần phải thay đổi tư duy, chủ động tìm hiểu thông tin, chuyển đổi từ kinh doanh truyền thống sang số hóa và coi ứng dụng đổi mới công nghệ là việc cần phải làm để minh bạch và quản lý doanh thu tốt, kiểm soát quy trình, tiết kiệm được thời gian, giảm rủi ro sai sót.

Đồng thời các chủ hộ kinh doanh cũng cần đổi mới tư duy, coi trọng đúng mức vai trò của tài chính cá nhân, gia đình; chủ động nâng cao năng lực quản lý và hoạch định tài chính cá nhân của bản thân và gia đình để nhằm đáp ứng được sự thay đổi và biến động bên ngoài thị trường, duy trì và đảm bảo được dòng tiền ổn định cho hộ kinh doanh.

Bên cạnh chính sách này, chúng ta cần có các cơ chế ưu đãi đặc biệt, nhất là về thuế như thế nào để khuyến khích các hộ kinh doanh dám lớn, thưa ông?

TS Lê Minh Nghĩa: Hiện nay, hộ kinh doanh cá thể đang đóng góp rất lớn cho nền kinh tế, tạo việc làm, nuôi sống hàng triệu gia đình và đóng ngân sách không nhỏ. Nhưng thực tế, nhiều hộ dù có tiềm năng vẫn “ngại lớn, sợ chuyển đổi” thành doanh nghiệp. Lý do chính là họ lo ngại thủ tục phức tạp, chi phí cao, thuế nặng và rủi ro pháp lý. Và tôi cho rằng chúng ta không thể khuyến khích họ bằng khẩu hiệu, mà phải bằng chính sách đủ hấp dẫn và đủ tin cậy.

Tôi xin chia sẻ một số chính sách trọng tâm. Thứ nhất là miễn hoặc giảm thuế trong 1–2 năm đầu sau khi chuyển đổi – vì đây là giai đoạn rất nhạy cảm với doanh nghiệp mới. Thứ hai là ưu đãi thuế khi đầu tư, đào tạo lao động hoặc ứng dụng công nghệ, để khuyến khích phát triển thực chất; hỗ trợ đầu tư công nghệ và chuyển đổi số: khấu trừ 100% chi phí công nghệ, miễn thuế nhập khẩu thiết bị số, giảm 50% thuế TNDN cho doanh nghiệp số hóa.

Thứ ba là thiết kế cơ chế thuế linh hoạt, phù hợp theo mùa vụ, ngành nghề và có hỗ trợ kế toán, hóa đơn điện tử trong giai đoạn đầu. Cuối cùng và quan trọng nhất là xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ thật sự từ pháp lý, kế toán đến tín dụng ưu đãi cho nhóm doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh.

Chúng ta cần tạo ra một môi trường mà người dân thấy rằng “lớn lên là có lợi” – có lợi thật sự. Chỉ khi đó, họ mới muốn lớn, dám lớn và lớn bền vững. Và đó cũng là con đường để mở rộng khu vực kinh tế chính thức, tăng thu ngân sách và phát triển khu vực tư nhân theo hướng hiện đại.

Trong nghị quyết vừa được Quốc hội thông qua, hàng loạt ưu đãi về thuế cũng được áp dụng đối với các doanh nghiệp, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh. Theo ông, những chính sách này sẽ tạo động lực như thế nào cho các hộ kinh doanh và cộng đồng doanh nghiệp vươn mình mạnh mẽ trong thời gian tới?

TS Lê Minh Nghĩa: Việc Quốc hội vừa thông qua nghị quyết với nhiều ưu đãi thuế là một tín hiệu rất tích cực. Và nếu triển khai đúng, chính sách này sẽ tạo ra động lực lớn cho khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là hộ kinh doanh, thể hiện trên ba khía cạnh.

Thứ nhất, chính sách sẽ tạo niềm tin để hộ kinh doanh dám minh bạch – dám lớn. Khi thấy chính sách ưu đãi thực chất và công bằng, họ sẽ bớt e ngại, chủ động kê khai, mạnh dạn đầu tư, tiếp cận vốn chính thức. Thứ hai, đây là liều thuốc hồi sức cho doanh nghiệp nhỏ sau đại dịch, từ giảm thuế, giãn nộp thuế đến hỗ trợ chuyển đổi số, giúp họ phục hồi, giảm chi phí, tăng sức cạnh tranh, vươn lên đổi mới sáng tạo, lan tỏa giá trị trong nền kinh tế. Thứ ba, ưu đãi này sẽ thúc đẩy chuyển đổi từ hộ kinh doanh sang doanh nghiệp đóng góp vào mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, góp phần mở rộng khu vực kinh tế chính thức, nâng cao năng suất và hiện đại hóa quản lý. Nói cách khác, ưu đãi thuế không chỉ là giảm thu, mà là đầu tư cho sự phát triển dài hạn – để hộ kinh doanh không chỉ tồn tại, mà thực sự trở thành động lực tăng trưởng cho nền kinh tế trong giai đoạn phục hồi và bứt phá sắp tới.

Ông Mai Sơn, Phó cục trưởng Cục Thuế, cho biết dự kiến từ ngày 1/1/2026, hộ kinh doanh sẽ chuyển từ phương thức thuế khoán sang kê khai và thực hiện sổ sách, hoá đơn như doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đại diện Cục Thuế cũng lưu ý, chế độ sổ sách kế toán, hóa đơn, chứng từ đối với hộ kinh doanh sẽ được đơn giản hoá tối đa. Đồng thời, nhà chức trách sẽ phối hợp cùng các nhà cung cấp phần mềm kế toán, hóa đơn để hỗ trợ miễn phí, hướng dẫn về kế toán, thuế, pháp luật giúp hộ kinh doanh quen với việc ghi chép, minh bạch hóa đơn mà không tăng chi phí hay thủ tục.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng nghiên cứu điều chỉnh ngưỡng doanh thu không chịu thuế trong Luật Thuế thu nhập cá nhân và Thuế giá trị gia tăng nhằm giảm gánh nặng thuế cho hộ kinh doanh nhỏ và siêu nhỏ.

“Cùng với việc cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số công tác quản lý thuế động bộ, việc tiếp tục đồng hành hỗ trợ, tháo gỡ vướng mắc, tạo sự đồng thuận và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thuế chắc chắn sẽ tạo ra chuyển biến rất tích cực cho hộ kinh doanh nói riêng và khu vực kinh tế tư nhân nói chung”, Phó cục trưởng Cục Thuế khẳng định.