Chậm chân trên thị trường carbon, nguy cơ bị loại khỏi nhiều chuỗi cung ứng

Mục tiêu Net zero bị thách thưc

Kể từ sau cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ công bố tại Hội nghị COP26, Việt Nam đã có nhiều bước đi cụ thể để hiện thực hóa lộ trình chuyển đổi xanh.

Theo đó, tháng 1/2022, Chính phủ đã ban hành Quyết định 01 với danh sách 1.912 doanh nghiệp phải kiểm kê khí nhà kính (khí nhà kính).

Đến tháng 8/2024, danh mục này được cập nhật lên 2.166 cơ sở tại Quyết định 13, bao gồm các đơn vị có mức tiêu thụ năng lượng từ 1.000 tấn dầu quy đổi hoặc phát thải từ 3.000 tấn CO₂ trở lên. Đây là bước chuẩn bị cần thiết cho việc vận hành thị trường carbon trong nước, dự kiến giai đoạn thử nghiệm sẽ bắt đầu từ tháng 6/2025 và chính thức hoạt động từ năm 2029.

Tuy nhiên, đằng sau cam kết mạnh mẽ là hàng loạt thách thức thực tế. Theo TS. Lê Hải Hưng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ (IRAT), thách thức khách quan đến từ việc Việt Nam đang bùng nổ công nghiệp hóa, đô thị hóa, tiêu dùng… dẫn đến bùng nổ nhu cầu năng lượng trong khi an ninh năng lượng chưa thật sự vững chắc.

“Tỷ lệ năng lượng hóa thạch rất cao so với các nước; năng lượng sử dụng vào luyện kim, vật liệu xây dựng phát thải nhiều khí nhà kính; nền nông nghiệp lúa nước phát thải nhiều CH4 và N2O không dễ thay đổi”, vị chuyên gia cho biết.

Theo số liệu mà TS Hưng cung cấp, nếu tính lượng khí nhà kính phát thải của một quốc gia bằng công thức lượng phát thải CO2 trung bình của một người dân nhân với dân số quốc gia thì Ả-rập Xê-Út hiện là quốc gia có mức phát thải đầu người cao nhất, sau đó là Australia, Mỹ, Canada và Hàn Quốc.

Trung Quốc là trường hợp đặc biệt: dân số đông và phát thải bình quân đầu người cao khiến nước này chiếm tới 35–37% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Trong khu vực ASEAN, Indonesia là quốc gia phát thải cao nhất.

Đối với Việt Nam, TS. Hưng đã tính thêm chỉ số chất lượng phát triển, đo bằng tấn khí nhà kính/1.000 USD GDP bình quân đầu người, cho thấy Việt Nam đang đứng thứ 6 thế giới về phát thải khí nhà kính tính trên hiệu quả tăng trưởng, đạt mức gần 1,2 tấn khí nhà kính/1.000 USD. Trước con số này, ông Hưng cho rằng Việt Nam đang có nhiều vấn đề cần phải xem lại với cam kết Net Zero vào năm 2050.

Bên cạnh đó là thách thức chủ quan, là những khoảng trống pháp lý trong hoạt động đào tạo, cấp phép, kiểm kê và công nhận kết quả kiểm kê khí nhà kính. “Hội thảo nhiều nhưng đào tạo ít; thiếu thông tin về thị trường carbon có thể dẫn đến việc chúng ta bị thua thiệt trong giao dịch tín chỉ carbon; thiếu năng lực và tự tin khi xây dựng phương pháp luận, dẫn đến dễ bị phụ thuộc và cuối cùng là thua thiệt khi tham gia thị trường carbon”, ông Hưng nói.

Chậm tham gia thị trường carbon, đánh mất nhiều cơ hội

Được biết, nhiều quốc gia phát triển đã đi trước rất xa trên thị trường tín chỉ carbon. Ngay từ năm 2015, khi VIệt Nam chưa hề quan tâm tới khí nhà kính, Hàn Quốc từ năm 2015 đã xây dựng một cơ quan nghiên cứu về giao dịch tín chỉ carbon. Hiện nay, giao dịch tín chỉ carbon của Hàn quốc đã bao hàm được 79% tổng lượng phát thải của toàn quốc gia, với giá trị giao dịch khoảng 2 tỷ USD. Đây là lượng tiền rất lớn trong hoạt động bảo vệ môi trường.

Trong khu vực Đông Nam Á, Singapore là quốc gia có phát thải trên đầu người rất lớn. Đất nước này đã thành lập ban thư ký về nghiên cứu biến đổi khí hậu quốc gia. Từ năm 2019, Singapore đã áp dụng thuế carbon ở mức 5 SGD/tấn và dự kiến trong những năm tới có thể nâng lên 60–80 SGD.

Trong khi đó, thị trường tín chỉ carbon của Việt Nam mở rất muộn. TS Lê Hải Hưng cho rằng, việc đi sau có thể là lợi thế để học hỏi được các quốc gia đi trước như Singapore và Hàn Quốc.

“Việt Nam cần tiến hành kiểm kê, báo cáo và thẩm định các kết quả thu thập khí nhà kính, cũng tham gia dần vào thị trường carbon. Ngoài ra, chúng ta cũng gắn thị trường carbon vào một quỹ phát triển xanh của Việt Nam để sẵn sàng vận hành thị trường”, vị chuyên gia này cho biết.

Theo ông, việc tham gia thị trường carbon giống như đi chợ – doanh nghiệp cần biết mình tham gia thị trường để bán gì, mua gì. Để có thể bán nhiều, mua ít (tức là giảm được phát thải), các doanh nghiệp phải bằng mọi cách giảm được phát thải nhà kính trong toàn bộ quá trình hoạt động sản xuất.

Một số giải pháp được đưa ra như tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo như lắp đặt điện mặt trời mái nhà, sử dụng điện gió, hay áp dụng công nghệ kinh tế tuần hoàn để giảm bớt tiêu thụ năng lượng và giảm bớt cơ sở vật chất đầu vào, gia tăng hiệu quả sản xuất. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần củng cố năng lực nội bộ, từ đào tạo nhân lực, tham gia lớp học kiểm kê khí nhà kính đến hợp tác với các quỹ phát triển xanh trong và ngoài nước.

“Nếu không chuẩn bị sớm để tham gia vào thị trường carbon, Việt Nam sẽ mất nhiều cơ hội. Trước tiên là cơ hội xuất khẩu hàng hoá vào các quốc gia đã áp dụng Cơ chế điều chỉnh carbon qua biên giới (CBAM). Nếu chậm chân hơn nữa, Việt Nam có thể bị loại khỏi chuỗi cung ứng xuất khẩu cho thị trường có quy định này”, ông Hưng cảnh báo.

Trong khi đó, nếu tham gia sớm, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội chứng minh sản phẩm của mình có vết carbon thấp, qua đó tận dụng được cả quỹ phát triển xanh trong nước lẫn quốc tế.