'Dám làm, dám thay đổi': Phụ nữ vùng cao phá bỏ giới hạn, làm chủ tương lai chính mình

Niềm tin thay đổi cuộc đời

Chị Hoàng Thị Hằng, tỉnh Thái Nguyên, là đời thứ năm nối nghiệp bốc thuốc của gia đình. Với chị, rừng múi không chỉ là nơi mưu sinh mà còn là kho tàng tri thức vô tận. Chị thuộc lòng tên gọi, công dụng và cách sử dụng của hàng trăm loại cây thuốc: từ rau ngót rừng làm trà thanh nhiệt, sung nước làm mát cơ thể, cho đến những loại quý hiếm như xạ đen hỗ trợ điều trị ung thư.

Với tri thức ấy, chị Hằng quyết định không chỉ giữ cho riêng mình. Chị cùng đồng bào mạnh dạn áp dụng kiến thức gia truyền để tạo ra các sản phẩm thương mại hiện đại: trà túi lọc, gói ngâm chân, gối thảo dược.

Tuy nhiên, những bước chân đầu tiên không hề dễ dàng. Trong lòng chị luôn chất chứa nỗi lo: “Những thứ ở rừng núi thế này thì người ta có tin dùng không?”.

Chị Hằng đã phải đấu tranh với sự thiếu tự tin của chính mình.

Chị cùng các thành viên trong hợp tác xã bắt đầu bằng việc cho người dân địa phương sử dụng thử và cảm nhận. Phản hồi tích cực từ những người hàng xóm giúp chị tự tin hơn hẳn. Chị dần hoàn thiện sản phẩm và giới thiệu thảo dược của mình ra bên ngoài.

Trong lòng chị luôn giữ vững một niềm tin: "Cứ làm thử đi, đặt cái tâm trong lúc hái thuốc, chế thuốc, có hiệu quả thì mọi người sẽ cảm nhận được."

Câu chuyện của chị Hằng là minh chứng sống động cho sự chuyển mình của phụ nữ vùng cao. Từ những người phụ nữ e dè, chỉ quen việc nương rẫy, nay họ đã tự tin làm chủ quy trình sản xuất, tự hào giới thiệu sản phẩm của bản làng mình ra bên ngoài.

Đây cũng là cảm hứng cho dự án “Công bằng cho tất cả”, do Bộ Ngoại giao Hà Lan tài trợ và Oxfam triển khai tại Việt Nam giai đoạn 2021–2025.

“Công bằng cho tất cả” khởi nguồn từ sự chuyển biến trong nhận thức của mỗi người, khi sự tự tin và tự chủ trở thành điểm tựa để người dân thoát nghèo và xây dựng sinh kế bền vững.

Trong gần 5 năm triển khai tại nhiều địa phương, dự án đã góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, tăng sự tự tin và thúc đẩy sự tham gia chủ động của người dân tộc thiểu số vào phát triển cộng đồng.

Tại Thái Nguyên, những người phụ nữ Sán Chay như chị Hằng đã thành lập Hợp tác xã, biến cây cỏ quanh nhà thành sản phẩm gối thảo mộc đạt chuẩn OCOP 3 sao. Tại Quảng Trị, đồng bào Bru Vân Kiều thay đổi tư duy sản xuất, chuyển sang trồng tre lấy măng kỹ thuật cao, tạo nên chuỗi giá trị bền vững kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp và chính quyền.

Phá bỏ rào cản giới, phụ nữ vươn lên thoát nghèo

Với nhiều phụ nữ vùng cao, nhận thức chưa đầy đủ về bình đẳng giới là rào cản khiến họ khó tham gia vào các hoạt động phát triển kinh tế.

Mặc định phụ nữ chỉ nên “quanh quẩn” ở nhà, nhiều người rơi vào trạng thái tự ti, ngại lên tiếng, sợ bị phản đối từ gia đình và cộng đồng. Áp lực tâm lý ấy khiến không ít người dù có năng lực và khát vọng vẫn chần chừ trước cơ hội thay đổi cuộc sống của chính mình.

“Sau sáu năm lấy chồng, nhiệm vụ của tôi chỉ là phục vụ nấu nướng cho gia đình… Cuộc sống của tôi cứ lầm lũi trôi qua. Tôi đi làm, nhưng chưa bao giờ được cầm đồng tiền mình làm ra. Mỗi lần cần chi tiêu, tôi phải ngửa tay hỏi chồng. Trong gia đình, tiếng nói của tôi không có trọng lượng, không được tham gia bất cứ hoạt động tổ nhóm nào ngoài xã hội”, chị Mai, một phụ nữ ở xã Lương Thịnh, Lào Cai chia sẻ.

Nhưng rồi, cuộc đời chị Mai đã rẽ sang một hướng khác, kể từ khi chị tham gia dự án của Oxfam. Chị được đi tập huấn, được đi sinh hoạt nhóm, đặc biệt là được học về bình đẳng giới.

“Điều này đã thay đổi cuộc đời tôi mãi mãi. Tôi nhận ra rằng phụ nữ cũng có những quyền của mình, quyền được lên tiếng và quyền sống hạnh phúc. Sự thay đổi không diễn ra trong một sớm một chiều, mà nó bắt đầu từ bên trong. Sau khóa tập huấn, tôi lấy hết can đảm để dám nói lên tiếng lòng, nhẹ nhàng chia sẻ cho chồng mình hiểu”, chị Mai chia sẻ.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng bất bình đẳng giới có mối quan hệ mật thiết với đói nghèo. Phụ nữ gặp nhiều hạn chế trong tiếp cận đất đai, tín dụng và giáo dục là nguyên nhân khiến họ dễ nghèo đói hơn, đặc biệt là phụ nữ nông thôn và dân tộc thiểu số.

Lấy phụ nữ làm trọng tâm, dự án “Công bằng cho tất cả” của Oxfam hướng tới xóa đói nghèo bằng cách nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và trao quyền kinh tế cho phụ nữ. Đói nghèo chỉ có thể được đẩy lùi khi tất cả mọi người đều có quyền và cơ hội công bằng.

Tại xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị, Oxfam đã phối hợp với chính quyền địa phương để cùng người dân phát triển sinh kế bền vững từ cây măng quen thuộc, giúp chị em phụ nữ nâng cao thu nhập.

“Tôi là một người Kinh và lấy chồng là người Vân Kiều. Cuộc sống của tôi và của nhiều phụ nữ trong bản vô cùng vất vả. Mỗi sáng sớm chúng tôi đi tìm măng trong rừng để kiếm sống”, chị Nguyễn Thị Quyên, đại diện nhóm 12 phụ nữ Bru Vân Kiều tham gia dự án chia sẻ.

“Bữa no bữa đói là chuyện thường ngày. Những đêm trằn trọc, tôi không chỉ lo cho mình mà còn trăn trở cho rất nhiều chị em phụ nữ khác. Tôi thấy người Vân Kiều quá khổ. Tôi tự hỏi: Làm thế nào để chúng tôi bớt vất vả, để kinh tế gia đình được ổn định hơn đây?”, chị Quyên chia sẻ.

Từ trăn trở đó, dự án của Oxfam đã tập huấn cho bà con kỹ thuật trồng tre lấy măng, sản xuất, chế biến các sản phẩm từ măng.

“Trước đây chưa có dự án thì bà con rất vất vả. Bà con thường phải lên rừng để tìm măng đem đi bán. Nhưng từ khi có dự án, bà con được hỗ trợ giống và phân bón để trồng măng một cách lâu dài. Sản phẩm của bà con đã được các cấp, ngành xác nhận đạt chuẩn an toàn. Theo tôi đây là mô hình rất tốt”, ông hồ Vân Nam Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận, bản Khe Ngang, Xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị cho biết.

Còn đối với những người phụ nữ Vân Kiều như chị Quyên, điều ý nghĩa nhất họ nhận lại được là sự tự tin để kiếm tiền và phát triển kinh tế. Giờ đây, không chỉ bản thân họ mà cả cộng đồng cũng nhận ra rằng phụ nữ hoàn toàn có thể vừa quán xuyến việc nhà, vừa tham gia phát triển kinh tế.

Tất cả nằm ở chữ "dám"

Theo bà Nguyễn Thu Hương, Quản lý dự án “Công bằng cho tất cả”, dự án đã giúp nhiều phụ nữ tại Thái Nguyên, Quảng Trị, Yên Bái và Hà Giang trở nên tự tin hơn. Họ tự tin phát triển sản phẩm, kết nối với doanh nghiệp và tham gia đối thoại chính sách với chính quyền địa phương.

“Điều đáng mừng nhất là tinh thần chủ động. Phụ nữ vốn ít cơ hội tiếp cận thông tin nhưng khi được tạo điều kiện, họ học rất nhanh và mạnh dạn áp dụng ngay cho sản phẩm của mình”, bà Hương chia sẻ.

Thu nhập của phụ nữ tăng lên, nhưng quan trọng hơn là niềm tin vào khả năng của họ cũng tăng lên. Tương lai khởi đầu từ chính nhận thức, sự tự tin và tự chủ của mỗi người.

Chị Lương Thị Dung, xã Lương Thịnh, Lào Cai cho biết trước đây nhiều bà con muốn phát triển chăn nuôi gà nhưng không có kiến thức, không có vốn. Ban đầu họ còn nghi ngờ liệu có thật sự được giúp đỡ bởi dự án của Oxfam không.

“Dần dần, chúng tôi được trang bị kiến thức về cách chăn nuôi, chăm sóc. Trước đây chỉ biết lý thuyết, nhưng giờ đã được thực hành, cán bộ còn đến tận nhà để kiểm tra điều kiện chăn nuôi như con giống, thức ăn và quy trình chăm sóc. Từ sự nhiệt tình giúp đỡ đó, người nông dân có thêm động lực để đáp lại”, chị chia sẻ.

“Nhà tài trợ nói sẽ cho 8 triệu đồng nhưng không phát bằng tiền mặt. Không cho tiền mặt nhằm tránh các hộ khó khăn đem tiền đi tiêu. Thay vào đó, dự án hỗ trợ con giống, thức ăn chăn nuôi và hạt giống theo từng giai đoạn. Qua mỗi lứa gà, bà con chúng tôi có thể rút kinh nghiệm và xoay vòng vốn”, chị Dung chia sẻ.

Còn với chị Quyên tại Quảng Trị, rào cản lúc đầu là đa số bà con không tự tin, sợ mất tiền, sợ trồng măng xong không ai mua. Họ e ngại do thiếu kinh nghiệm và chưa thực sự tin vào hiệu quả của dự án.

“Cán bộ dự án trực tiếp ‘cầm tay chỉ việc’ giúp chúng tôi làm quen với việc tự tạo ra sản phẩm. Nhờ sự hỗ trợ kịp thời và khát khao của chính mình, bà con dần dần mạnh dạn trồng măng theo kỹ thuật cao”, chị Quyên kể. Theo chị, cái quan trọng nhất là chữ “dám”: dám thay đổi, dám bắt đầu.

“Khi được trao quyền, bà con tự thay đổi. Sự thay đổi nhận thức ấy xuất phát từ nhu cầu thật, năng lực thật và mong muốn phát triển thật của cộng đồng - đó mới là thay đổi bền vững. Họ là những con người kiên cường, có ý chí vươn lên khi ‘niềm tin được đánh thức’’, bà Hương nhận định.