DN nhà nước và 'thế cân bằng khó': Làm sao thoát ‘gánh nặng’ 2 vai

Doanh nghiệp nhà nước ở 'thế cân bằng khó'

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, cần nhìn nhận công bằng những khó khăn của doanh nghiệp nhà nước khi vừa được giao trọng trách ở những lĩnh vực then chốt, vừa chịu ràng buộc của nhiều lớp cơ chế quản lý hành chính.

Đơn cử, những rào cản trong phê duyệt đầu tư, trong cơ chế ra quyết định, trong đổi mới sáng tạo khiến doanh nghiệp khó nắm bắt cơ hội thị trường, chậm chuyển đổi công nghệ. Không ít trường hợp trước đây, chỉ một tỷ lệ sở hữu nhỏ của vốn Nhà nước cũng có thể làm chậm hoặc “đóng băng” những quyết định đầu tư cần thiết cho chuyển đổi số, đổi mới công nghệ.

Một điểm nữa, bà Chi Lan cho rằng, cách đánh giá hiệu quả cũng có vấn đề khi tư duy năm nào cũng phải có lãi đối với những dự án mang tính nền tảng, dài hạn, rủi ro cao. Ngay cả doanh nghiệp tư nhân khi đầu tư dài hạn cũng chấp nhận chu kỳ lỗ – lãi. Doanh nghiệp nhà nước lại càng cần không gian chính sách để chấp nhận độ trễ của đầu tư, đổi mới sáng tạo.

“Bài toán cốt lõi ở đây không phải là năng lực của doanh nghiệp, mà là cơ chế trao quyền và chịu trách nhiệm”, vị chuyên gia kinh tế đặt vấn đề.

GS. TS Hoàng Văn Cường - Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội cho biết, Luật 68/2025 vẫn còn điểm bất cập về phân chia lợi nhuận, kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Hiện nay, quy định về phân chia lợi nhuận can thiệp vào quản trị doanh nghiệp. Ví dụ, doanh nghiệp có lợi nhuận dưới 10.000 tỷ đồng thì Chính phủ quyết định việc phân chia. Nếu lợi nhuận trên 10.000 tỷ đồng thì việc phân chia phải chờ Quốc hội quyết định. Doanh nghiệp không được tự chủ trong cơ chế quản lý, bảo toàn vốn.

Chưa kể, quy định về trách nhiệm của người đứng đầu cũng rất bó hẹp, khiến cán bộ vẫn còn e ngại, thậm chí không dám làm, bởi có những lo ngại đến sự an toàn. Chúng ta cũng có quy định, cán bộ nhà nước chỉ được làm những điều quy định pháp luật cho phép, nếu thế thì không có sáng tạo. Muốn sáng tạo thì phải là làm những việc chưa ai làm.

Về bài toán kinh doanh, một ví dụ điển hình đó là EVN, ông Nguyễn Tài Anh - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chia sẻ, doanh nghiệp có nhiệm vụ đảm bảo an ninh và cung cấp năng lượng cho những khu vực như biển đảo, vùng sâu, vùng xa rất khó khăn. Trong khi đó tinh thần của Nghị quyết 79 yêu cầu DN nhà nước vận hành theo nguyên tắc thị trường, giá điện bán ra có đến 80% là chi phí mua điện vào, còn lại là ở các khâu truyền tải, vận hành… Do đó, EVN luôn phải cân đối làm sao để đảm bảo lợi ích hài hoà, hợp lý.

Hay ông Lê Quang Vũ - Ủy viên HĐTV Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) thẳng thắn nói, VEC được thành lập từ năm 2004, đã triển khai nhiều dự án cao tốc trọng điểm quốc gia. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, doanh nghiệp rơi vào tình trạng có thể gọi là “tay không bắt giặc”.

Đến giai đoạn 2021 - 2022, vốn điều lệ của VEC chưa đến 1.000 tỷ đồng, trong khi tổng tài sản ghi nhận lên tới khoảng 108.000 tỷ đồng (trước điều chỉnh là 125.000 tỷ đồng). Cơ cấu vốn như vậy khiến doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn trong huy động vốn để triển khai dự án mới, dẫn tới việc VEC bị lỡ nhịp trong một số dự án cao tốc Bắc - Nam.

Làm sao thoát ‘gánh nặng’ cùng một lúc 2 vai?

Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) nhìn nhận, có một thực tế nhiều DN nhà nước bị kẹt giữa nhiệm vụ chính trị, dịch vụ công và mục tiêu kinh doanh.

Vì vậy, ông Tuấn nói, vấn đề này của doanh nghiệp nhà nước đã được các nghị quyết quy định rõ, đặc biệt là Nghị quyết 79, để DN không còn cảnh “gánh” cả 2 vai.

Theo đó, trước hết các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính cần được lượng hóa, minh bạch và tiệm cận thông lệ quốc tế, nhằm tách bạch rõ đâu là hoạt động sản xuất - kinh doanh vì lợi nhuận, đâu là nhiệm vụ an ninh - quốc phòng hay công ích. Để thực hiện chủ trương này, mỗi nhiệm vụ được giao phải được định danh rõ ràng, gắn với mục tiêu cụ thể, thời hạn hoàn thành, chỉ tiêu đầu ra và cơ quan có thẩm quyền giao nhiệm vụ.

Về cơ chế tài chính, cần chấm dứt tình trạng “bù chéo” giữa các loại nhiệm vụ. Hoạt động kinh doanh phải tự chịu trách nhiệm về hiệu quả, không dùng lợi nhuận để bù đắp cho nhiệm vụ khác.

Với nhiệm vụ công ích hoặc chính trị, Nhà nước thực hiện cơ chế đặt hàng hoặc đấu thầu, đồng thời tính toán và cấp đủ chi phí, kể cả đưa ra mức lợi nhuận định mức hợp lý để doanh nghiệp an tâm thực hiện.

Một yêu cầu quan trọng khác là tách bạch về tổ chức và hạch toán nguồn lực. Các nhiệm vụ công ích có thể giao cho đơn vị chuyên trách hoặc công ty con; trường hợp chưa thể tách riêng, doanh nghiệp phải có tiêu chí phân bổ chi phí minh bạch, chính xác cho từng nhiệm vụ.

Cùng với đó, cơ chế đánh giá và khen thưởng cần áp dụng riêng biệt. Bộ phận công ích đánh giá theo mức độ hoàn thành nhiệm vụ, bộ phận kinh doanh đánh giá bằng các chỉ tiêu hiệu quả như doanh thu và so sánh với doanh nghiệp cùng ngành.

Cuối cùng, doanh nghiệp nhà nước phải công khai danh mục nhiệm vụ, kinh phí được cấp và kết quả kinh doanh hằng năm, coi minh bạch và trách nhiệm giải trình là chìa khóa để nâng cao hiệu quả hoạt động.

GS. TS Hoàng Văn Cường cho rằng, cần phân định rõ ràng giữa quản lý nhà nước và quản trị doanh nghiệp. Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (gọi tắt là Luật 68/2025) quy định rõ việc đánh giá bảo toàn phát triển vốn dựa vào kết quả tổng thể. Ví dụ, khi doanh nghiệp đầu tư, có thể 9 dự án lỗ, 1 dự án lãi, tổng thể doanh nghiệp đầu tư vẫn lãi, đúng quy định.

Vị đại biểu quốc hội đề nghị thêm, trong khu vực nhà nước nên quy định người đứng đầu được quyền nghĩ cách làm khác so với thông thường. Nhưng trước khi làm phải báo cáo công khai bằng văn bản. Khi đã công khai, không còn chuyện vụ lợi. Trên thế giới, kinh nghiệm cho thấy, rất nhiều quốc gia đều có nâng đỡ, đỡ đầu doanh nghiệp nhà nước.

Các quốc gia muốn có nền kinh tế độc lập tự chủ đều có tập đoàn mạnh và có bàn tay đỡ đầu của nhà nước. Ví dụ, như ở Hàn Quốc, Huyndai trở thành tập đoàn mạnh nhờ cách giao nhiệm vụ phát triển ngành công nghiệp ô tô, hỗ trợ vốn.

Ông Lê Quang Vũ - Ủy viên HĐTV VEC cũng chỉ ra, bước ngoặt chỉ thực sự đến với VEC khi Quốc hội thông qua chủ trương tăng vốn điều lệ. Sau khi hoàn tất thủ tục, vốn điều lệ của VEC đã tăng lên gần 40.000 tỷ đồng. Ngay lập tức, năng lực triển khai dự án được cải thiện rõ rệt.

Chỉ trong đầu năm 2025, VEC đã đồng loạt triển khai 3 dự án lớn, bao gồm: Mở rộng cao tốc TPHCM - Long Thành - Dầu Giây; Mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai (đoạn Yên Bái - Lào Cai); Tham gia đầu tư theo phương thức PPP ở một số dự án vành đai, cao tốc mới.

“Dự kiến năm 2026, doanh nghiệp sẽ tiếp tục triển khai thêm nhiều dự án khác. Điều này cho thấy khi được trao đủ nguồn lực, doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn có thể tăng tốc, đảm nhận khối lượng công việc rất lớn”, đại diện VEC nói điểm tiến bộ.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nói thêm, vai trò dẫn dắt của kinh tế Nhà nước chỉ có thể phát huy khi doanh nghiệp Nhà nước được trao đủ quyền chủ động để hợp tác, liên kết với khu vực tư nhân trong nước và nhà đầu tư nước ngoài, trên nền tảng bình đẳng và bổ trợ lẫn nhau. Nội lực trong nước là trụ cột của tự chủ, tự cường kinh tế.

Việt Nam đã hình thành những doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn, thống kê khoảng 3.000 có quy mô hàng trăm triệu USD, năng lực công nghệ và tài chính đáng kể. Nếu được thiết kế cơ chế hợp tác phù hợp, khu vực doanh nghiệp Nhà nước và tư nhân hoàn toàn có thể trở thành đối tác chiến lược của nhau trong các dự án hạ tầng, công nghiệp nền tảng, công nghệ cao.