Đối đầu công nghệ Mỹ - Trung: Khi xe điện trở thành vũ khí chiến lược

Từ pin, robot cho đến trí tuệ nhân tạo, công nghệ xe điện đang trở thành chiến trường chính trong cuộc đối đầu Mỹ-Trung. Sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực này không chỉ là một thách thức kinh tế mà còn là một mối đe dọa trực tiếp đến uy thế quân sự và an ninh quốc gia của Washington.

Lợi thế công nghệ vượt trội của Trung Quốc

Thị trường công nghiệp khổng lồ và cơ sở hạ tầng hiện đại của Trung Quốc cung cấp một nền tảng vô song để xe điện của họ trở nên phổ biến.

Các thương hiệu xe điện Trung Quốc vượt trội so với xe chạy xăng về quãng đường di chuyển và một số mẫu xe mới có tốc độ "nạp năng lượng" gần như tương đương, với pin có thể được hoán đổi trong vòng chưa đầy 5 phút.

Lợi thế này được thúc đẩy bởi mạng lưới sạc điện rộng khắp của Trung Quốc, với gần 10 triệu trạm sạc tính đến tháng 5/2025 và tăng trưởng 56% mỗi năm. Chỉ riêng trong năm nay, Bắc Kinh đã lên kế hoạch xây dựng 1.000 trạm sạc siêu nhanh, có thể cung cấp quãng đường 400 km chỉ sau 5 phút sạc.

Ngược lại, Mỹ chỉ có khoảng 76.000 trạm sạc, theo Bộ Năng lượng Hoa Kỳ.

Khi Trung Quốc tiếp tục thăng hoa với xe điện, bí quyết công nghệ này đã lan sang các ngành công nghiệp thế hệ tiếp theo khác.

"Trong 15 năm qua, Trung Quốc đã leo lên chuỗi giá trị - khởi đầu với điện tử, sau đó tận dụng chuyên môn đó để mở rộng và chiếm lĩnh nhiều hơn sản xuất toàn cầu”, Robert D. Atkinson, người sáng lập viện nghiên cứu ITIF, cho biết. "Các nhà kinh tế gọi đây là 'quan hệ nhân quả tích lũy': lợi ích trong một lĩnh vực thúc đẩy tiến bộ trong các lĩnh vực khác. Đó chính xác là những gì người Trung Quốc đang làm”.

Hiệu ứng domino này có thể giúp Trung Quốc tận dụng sự thống trị trong lĩnh vực xe điện để tạo ra những đổi mới đi trước phương Tây. Ví dụ, nhà sản xuất xe điện NIO đã phát triển các trạm đổi pin để thay thế pin đã hết bằng pin đã sạc trong vòng vài phút.

Nhờ các chính sách thuận lợi của chính phủ, quy mô và cơ sở hạ tầng vững chắc, so với cách tiếp cận rời rạc và do dự của Mỹ, Trung Quốc còn có lợi thế cạnh tranh trong thị trường xe tự hành và khả năng điều hướng AI. Apollo Go của Baidu, một công ty hàng đầu về lái xe tự hành của Trung Quốc, đã triển khai dịch vụ robotaxi trên nhiều thành phố, đi trước rất xa so với Waymo của Alphabet tại Mỹ.

Bất kể tiêu chuẩn tương lai cho xe điện là gì, kẻ dẫn đầu thị trường sẽ là người thiết lập chúng. Điều này đã và đang diễn ra với các tiêu chuẩn kỹ thuật cho phích cắm sạc.

Một lợi thế khác của Trung Quốc trong kỷ nguyên xe điện mới này là chính các doanh nhân công nghệ, chứ không phải các nhà sản xuất ô tô truyền thống, đang dẫn dắt những thay đổi đột phá của ngành.

Các nhà sản xuất xe điện như Xiaomi (vốn khởi đầu là nhà sản xuất điện thoại thông minh), XPENG và NIO đều bắt đầu như những công ty khởi nghiệp công nghệ trong thời kỳ bùng nổ Internet của Trung Quốc.

Ngược lại, GM và Ford có các liên doanh với các đối tác Trung Quốc thường là các doanh nghiệp nhà nước, và ngày nay, họ đang phải đối mặt với sự sụt giảm ảnh hưởng và thị phần.

Khi công nghệ dân sự trở thành ưu thế quân sự

Một vấn đề cấp bách trong lĩnh vực xe điện là các công nghệ lưỡng dụng cho cả mục đích thương mại và quân sự.

"Sự hợp nhất quân sự-dân sự đã bùng nổ trong những năm gần đây với sự phát triển của công nghệ”, chuyên gia an ninh quốc gia Feith giải thích, và những tiến bộ trong lĩnh vực thương mại có thể được chuyển thẳng vào năng lực quốc phòng. Vị thế dẫn đầu về pin, robot và tự động hóa mang lại lợi thế kinh tế về quy mô và các trung tâm R&D có thể được chuyển hướng sang mục đích quân sự.

"Ngày nay, Mỹ ngày càng phụ thuộc vào các đối thủ nước ngoài về khoáng sản, công nghệ và chuỗi cung ứng sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng cường an ninh năng lượng và củng cố quốc phòng”, nguyên Đô đốc Jonathan Greenert viết trong một báo cáo gần đây.

Trung Quốc đã giành được vị trí dẫn đầu về pin và đang nhắm đến sự thống trị trong lĩnh vực robot và sản xuất thế hệ tiếp theo do AI hỗ trợ. Các ứng dụng trên chiến trường của những lĩnh vực này đã được chứng minh. Drone được trang bị pin và cảm biến tiên tiến có thể bay lâu hơn, tránh chướng ngại vật và thực hiện các chiến thuật bầy đàn có thể giành chiến thắng trong trận chiến.

Hệ thống tự lái của xe điện có thể được điều chỉnh cho mục đích quân sự để tự động dẫn đường cho xe tăng không người lái, vận chuyển vật tư và tuần tra. Các cảm biến và công nghệ AI được sử dụng trong xe du lịch kết nối có thể được chuyển sang sử dụng trong chiến tranh để cải thiện khả năng giám sát và điều hướng của thiết bị quân sự.

Pin, thứ cung cấp năng lượng cho các công nghệ quân sự thế hệ tiếp theo, đang là trung tâm của cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung. Drone và pin hiện đang bị thống trị bởi các công ty công nghệ khổng lồ của Trung Quốc: nhà sản xuất drone DJI và CATL, nhà sản xuất pin khổng lồ.

CATL, nhà sản xuất pin lithium-ion lớn nhất thế giới, cung cấp cho Tesla và Volkswagen tại Trung Quốc, chiếm gần một nửa thị trường pin của Trung Quốc và hơn một phần ba trên toàn thế giới. Việc CATL đang thâm nhập vào Mỹ đã làm dấy lên lo ngại về một nhà cung cấp Trung Quốc có thể cung cấp năng lượng cho mọi thứ, từ xe điện đến hệ thống quốc phòng.

Thỏa thuận cấp phép gần đây của CATL với Ford để cung cấp công nghệ pin cho một nhà máy mới trị giá 3,5 tỷ USD ở Michigan đã nhanh chóng bị các nhà lập pháp Mỹ soi xét. Mọi chuyện càng thêm phức tạp khi Lầu Năm Góc đưa CATL vào danh sách đen vì cáo buộc có quan hệ với quân đội Trung Quốc.

Thua nhưng chưa hết ván cờ

Tuy nhiên, một cuộc thanh lọc đang đến với thị trường xe điện năng động của Trung Quốc. Hơn 100 thương hiệu hiện đang cạnh tranh với nhau, dẫn đến các cuộc chiến về giá. Công ty tư vấn AlixPartners dự đoán chỉ có 15 nhà sản xuất xe điện Trung Quốc sẽ tồn tại sau giai đoạn bùng nổ này.

Không chịu đầu hàng, tại Mỹ, GM và Ford đã cam kết chi hơn 90 tỷ USD để xây dựng các nhà máy pin và chuyển đổi các nhà máy cũ. Các nhà sản xuất ô tô Detroit đã đạt được một số thành công đáng chú ý với các mẫu xe bán tải và SUV điện. Tesla, mặc dù doanh số sụt giảm trong năm nay, vẫn chiếm khoảng một nửa doanh số xe điện tại Mỹ.

Và đừng xem thường văn hóa đổi mới hàng đầu thế giới của Mỹ. Các công ty khởi nghiệp đang phát triển những công nghệ pin sạc nhanh hơn, bền hơn có thể đẩy nhanh việc áp dụng xe điện.

Dù vậy, ngay cả Tesla cũng đang phải vật lộn tại thị trường Trung Quốc. Mặc dù vẫn được coi là một thương hiệu cao cấp, thị phần của Tesla tại Trung Quốc đã giảm từ 15% năm 2020 xuống còn 6%. Quan trọng hơn, BYD, được Warren Buffett hậu thuẫn, đã vượt qua Tesla để trở thành nhà bán xe điện hàng đầu toàn cầu vào năm 2024 và tiếp tục nới rộng khoảng cách.

"Các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc rất tiên tiến và đang đổi mới ở đỉnh cao, và Tesla cần phải theo kịp điều đó”, chuyên gia chính sách Paul Triolo nhận định. "Trung Quốc có lợi thế vì họ có chuỗi cung ứng cho xe điện, đặc biệt là khoáng sản đất hiếm và pin - một lợi thế lớn về chi phí”.

Tác động của sự sắp xếp lại ngành ô tô toàn cầu đã hiện rõ. Tình trạng thiếu khoáng sản đất hiếm đã làm đình trệ các dây chuyền sản xuất ở Detroit vào đầu năm nay. Để tránh những khó khăn về chuỗi cung ứng trong tương lai, GM gần đây đã ký một thỏa thuận dài hạn với một nhà sản xuất nam châm đất hiếm duy nhất tại Mỹ.

Trong hai thập kỷ qua, Trung Quốc đã vươn lên từ một kẻ bắt chước thành một nhà đổi mới, tiến bộ nhanh chóng trong năng lượng mới, robot, pin, drone và sức mạnh quân sự liên quan. Cuộc đối đầu này không chỉ diễn ra trong các phòng họp chính sách mà còn trên sàn nhà máy, trong các phòng thí nghiệm R&D và trên các tuyến đường toàn cầu. Cuộc đua xe điện thực sự là một phép thử cho vị thế lãnh đạo công nghệ và kinh tế của Mỹ trong thế kỷ 21, một cuộc chiến mà Washington không thể để thua.

"Chúng ta không thể ngăn chặn công nghệ của Trung Quốc”, Jim McGregor, chủ tịch APCO Worldwide tại Trung Quốc, nói. "Chúng ta có thể làm họ chậm lại một chút, nhưng chúng ta cần tìm ra cách để hòa hợp và giảm thiểu rủi ro”.