Đột phá hạ tầng và 'cách mạng' sinh kế: Mở đường thoát nghèo ở Thanh Hóa

Với việc vận hành quyết liệt cơ chế quản lý tinh gọn theo hướng chính quyền "2 cấp" (Tỉnh sát cánh cùng Xã), tỉnh Thanh Hóa đã biến dòng vốn của Chương trình mục tiêu quốc gia thành đòn bẩy thực chất. Kết quả giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 6,78% xuống còn 0,52% không chỉ là một kỳ tích về an sinh xã hội, mà còn là minh chứng cho bài toán đầu tư công đúng đắn: Khi hạ tầng đi trước mở đường và sinh kế theo sau để kiến tạo sự thịnh vượng.

Theo Báo cáo Chương trình giảm nghèo tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2022 - 2025, bức tranh kinh tế - xã hội vùng khó khăn đã có sự thay đổi mang tính cấu trúc. Với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng nguồn vốn tín dụng từ Ngân hàng Chính sách xã hội, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh đã giảm mạnh 6,26%, từ mức cao 6,78% xuống chỉ còn 0,52%. Cụ thể, lộ trình giảm nghèo được thực hiện bền vững qua từng năm tài khóa: năm 2022 giảm 1,79%, năm 2023 giảm 1,47%, năm 2024 giảm 1,5% và năm 2025 dự kiến tiếp tục duy trì đà giảm 1,5%. Bình quân mỗi năm tỉnh giảm được 1,56%, mức giảm này không chỉ vượt xa chỉ tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa lần thứ XIX đề ra mà còn cao hơn mục tiêu được Thủ tướng Chính phủ giao tại Quyết định số 652/QĐ-TTg.

Kết quả đó khẳng định quyết tâm chính trị cao độ của tỉnh Thanh Hóa trong việc thực hiện mục tiêu kép: vừa tăng trưởng kinh tế, vừa đảm bảo an sinh xã hội, góp phần thu hẹp khoảng cách chênh lệch vùng miền và nâng cao chất lượng sống cho nhân dân.

Hạ tầng đi trước và cơ chế "dòng vốn thẳng" khơi thông huyết mạch kinh tế

Trong tư duy phát triển của Thanh Hóa, hạ tầng giao thông và hạ tầng xã hội được coi là vốn mồi quan trọng nhất để phá vỡ thế cô lập của các vùng lõi nghèo. Kế thừa nền móng từ Chương trình 135 trước đây, giai đoạn 2021–2025, Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững đã tạo ra một cú hích lớn khi tập trung nguồn lực vào các hạng mục thiết yếu gồm đường giao thông nông thôn, trường lớp, trạm y tế, điện và nước sinh hoạt.

Điều làm nên sự khác biệt trong giai đoạn này chính là cơ chế quản lý, giám sát và phân bổ nguồn lực. Thay vì dòng vốn phải đi lòng vòng qua nhiều khâu trung gian, tỉnh Thanh Hóa đã đẩy mạnh phân cấp, trao quyền và cử cán bộ biệt phái xuống hỗ trợ trực tiếp cho cấp xã. Nhờ sự chỉ đạo xuyên suốt theo trục dọc Tỉnh - Xã, các công trình được triển khai nhanh chóng, sát với nhu cầu thực tế của người dân và hạn chế tối đa thất thoát.

Hiệu quả của chiến lược đầu tư này được phản ánh qua những con số biết nói khi 100% xã nghèo, xã đặc biệt khó khăn đã có đường ô tô cứng hóa đến trung tâm; 95% thôn, bản có nhà sinh hoạt cộng đồng khang trang; 85% hộ dân được sử dụng nước sạch; 70% có nhà tiêu hợp vệ sinh và 93% hộ đã tiếp cận được Internet. Việc đưa xe ô tô vào tận bản, trẻ em đến trường an toàn hay bệnh nhân tiếp cận y tế thuận lợi không chỉ có ý nghĩa nhân văn mà còn mang lại giá trị kinh tế to lớn, giúp giảm chi phí logistics và kết nối nông sản vùng cao với thị trường miền xuôi.

Anh Giàng A Vành, một người dân tại bản Khằm, xã Trung Lý chia sẻ sự thay đổi chóng mặt này khi nhớ lại cảnh đường sá trước kia chỉ là lối đất nhỏ trơn trượt, bà con bị cô lập hoàn toàn mỗi khi mưa gió. Giờ đây, khi Nhà nước làm đường rộng đẹp, thương lái đã đánh xe vào tận bản để thu mua gà đen, nếp Cay Nọi, cam bản địa hay bí thơm Đồng Sa. Sự thay đổi hạ tầng đã kích hoạt giao thương, giúp đời sống văn hóa và kinh tế của bà con được nâng lên rõ rệt.

Đồng quan điểm về tác động của hạ tầng, ông Trần Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Trung Lý nhận định những công trình từ Chương trình mục tiêu quốc gia đã tạo nên bước thay đổi căn bản cho vùng núi. Không chỉ thuận lợi cho dân sinh, hệ thống đèn đường còn giúp đảm bảo an ninh trật tự, trong khi trường lớp khang trang giúp thế hệ tương lai yên tâm học tập.

Đặc biệt, ông Thắng nhấn mạnh vai trò của cơ chế quản lý mới khi hạ tầng thông suốt đã tạo điều kiện để cán bộ từ vùng xuôi, nhất là đội ngũ biệt phái trong quá trình chuyển đổi và tăng cường cho chính quyền địa phương, có thể kịp thời có mặt, sát cánh cùng cơ sở. Sự hiện diện trực tiếp của cán bộ tỉnh tại xã đã giúp hướng dẫn nghiệp vụ, tháo gỡ khó khăn ngay tại chỗ, đồng hành cùng bà con phát triển kinh tế và xây dựng quê hương biên giới vững mạnh.

Song song với hạ tầng công cộng, chính sách an sinh về nhà ở (Dự án 5) cũng được triển khai quyết liệt như một trụ cột thứ hai của công cuộc giảm nghèo. Giai đoạn 2021–2025, toàn tỉnh đã có 8.926 hộ được hỗ trợ làm mới và sửa chữa nhà ở với tổng vốn đầu tư công hơn 278 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương. Đối tượng thụ hưởng là những nhóm yếu thế nhất gồm đồng bào dân tộc thiểu số, hộ có công, người khuyết tật và hộ chịu ảnh hưởng thiên tai.

Không dừng lại ở nguồn vốn ngân sách, trong hai năm 2024 - 2025, Thanh Hóa còn kích hoạt sức mạnh cộng đồng thông qua cuộc vận động hỗ trợ xây dựng nhà ở cho 14.780 hộ nghèo với số tiền huy động xã hội hóa lên tới 1.618 tỷ đồng. Những căn nhà kiên cố thay thế cho nhà tranh tre dột nát chính là tài sản đảm bảo quan trọng nhất giúp người dân an cư để lạc nghiệp, tạo tiền đề vững chắc cho việc phát triển sinh kế lâu dài.

Từ hỗ trợ thụ động đến trao quyền tự chủ kinh tế và tư duy sản xuất hàng hóa

Nếu hạ tầng và nhà ở là điều kiện cần, thì sinh kế bền vững chính là điều kiện đủ để người dân thoát nghèo và không tái nghèo. Tại Thanh Hóa, tư duy giảm nghèo đã có sự chuyển dịch mang tính cách mạng từ "cho con cá" sang "trao cần câu" và hướng dẫn "cách câu". Chương trình giảm nghèo bền vững không chỉ dừng lại ở việc cấp phát hỗ trợ mà tập trung gieo niềm tin, khơi dậy ý chí và trang bị kiến thức để người dân tự vươn lên. Toàn tỉnh đã triển khai hơn 950 mô hình giảm nghèo, kết nối việc làm cho trên 12.000 lao động. Thông qua các lớp tập huấn kỹ thuật trực tiếp tại xã, người dân từng bước chuyển đổi từ phương thức sản xuất tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, tham gia vào các chuỗi giá trị nông nghiệp và dịch vụ.

Câu chuyện của ông Hà Văn Minh tại bản Pù Luông (xã Pù Luông) là minh chứng điển hình cho hiệu quả của dòng vốn hỗ trợ sinh kế (Dự án 2). Là hộ cận nghèo, ông được hỗ trợ 6,5 triệu đồng vốn mồi để mua 100 cây quýt hôi - một loại cây đặc sản phù hợp thổ nhưỡng địa phương. Khác với cách làm cũ, trước khi xuống giống, ông Minh được cán bộ kỹ thuật cầm tay chỉ việc về cách chăm sóc, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Kết quả, đồi quýt xanh tốt đã cho thu hoạch vụ đầu với thu nhập gần 40 triệu đồng. Cộng với 40 triệu đồng hỗ trợ sửa nhà năm 2023, gia đình ông đã có điểm tựa vững chắc để tái đầu tư nuôi dê và quyết tâm thoát nghèo.

Tương tự, tại xã Mường Chanh, ông Vi Văn Ét ở bản Chai cũng đã thay đổi hoàn toàn tư duy chăn nuôi nhờ sự hỗ trợ của Trung tâm Khuyến nông quốc gia. Từ chỗ chỉ nuôi vài con dê để cải thiện bữa ăn, nay nhờ được tập huấn kỹ thuật và kết nối đầu ra, ông đã biết cách phát triển đàn dê hàng hóa quy mô lớn. Đàn dê sinh sản khỏe mạnh đang mở ra triển vọng thu nhập ổn định cho gia đình ông trong tương lai gần.

Bên cạnh nông nghiệp, sự nhạy bén trong việc khai thác lợi thế so sánh cũng giúp nhiều địa phương tại Pù Luông, Sơn Điện, Linh Sơn phát triển mạnh mô hình du lịch cộng đồng. Hàng chục homestay khang trang mọc lên không chỉ mang lại thu nhập trực tiếp từ lưu trú mà còn trở thành kênh phân phối hiệu quả cho các sản phẩm bản địa như mật ong, rượu men lá, thổ cẩm. . Mô hình kinh tế tổng hợp này giúp nhiều hộ gia đình thu về hàng trăm triệu đồng mỗi năm, biến di sản văn hóa và cảnh quan thành tài sản kinh tế.

Ngoài ra, chính sách xuất khẩu lao động (Dự án 4) cũng được xem là một kênh dòng tiền quan trọng. Việc hỗ trợ đào tạo nghề và thủ tục pháp lý để đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài đã giúp hàng nghìn gia đình có nguồn ngoại tệ gửi về để xây nhà và tái đầu tư cho sản xuất trong nước.

Ông Lê Bá Lương, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn Thanh Hóa khẳng định: "Triết lý cốt lõi của tỉnh là lấy người dân làm trung tâm và trao quyền cho cơ sở. Giảm nghèo bền vững không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà là thước đo của sự phát triển, do đó Thanh Hóa kiên trì chuyển từ cơ chế hỗ trợ sang cơ chế trao cơ hội".

"Tỉnh tập trung đầu tư vào năng lực con người thông qua đào tạo nghề, kết nối việc làm và phát triển kinh tế theo chuỗi giá trị như trồng rau an toàn, nuôi cá lồng, dược liệu dưới tán rừng và ứng dụng chuyển đổi số. Song song với đó là mạng lưới an sinh xã hội dày đặc với 100% hộ nghèo được cấp bảo hiểm y tế miễn phí, tỷ lệ trẻ em đi học đúng độ tuổi đạt 98,4%", ông Lương nói.

Bằng cách kết hợp giữa hạ tầng đồng bộ, chính sách quản lý thông thoáng và chiến lược sinh kế bài bản, Thanh Hóa đang hiện thực hóa mục tiêu không để ai bị bỏ lại phía sau, đưa diện mạo nông thôn miền núi thực sự khởi sắc từng ngày.