Trao tri thức và nâng cao năng lực: Hành trình phụ nữ dân tộc thiểu số tự chủ để giảm nghèo

Sau 5 năm triển khai tại nhiều tỉnh miền núi, dự án "Công bằng cho tất cả" do Bộ Ngoại giao Hà Lan tài trợ và tổ chức Oxfarm thực hiện từ năm 2021 đến 2025 tại 13 quốc gia ở châu Phi và châu Á, đã mang lại những thay đổi sâu sắc cho cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số.

Với định hướng xuyên suốt là thúc đẩy thương mại và chuỗi giá trị bền vững, dự án đặt con người - môi trường - tri thức bản địa làm trung tâm. Thay vì áp đặt mô hình hay chạy theo số lượng, dự án tập trung mở rộng hiểu biết, tăng cường năng lực phân tích, bồi đắp kiến thức để giúp cộng đồng tự thiết kế và vận hành các sáng kiến của chính họ.

Để hiểu rõ hơn về triết lý trao tri thức đứng sau các can thiệp, VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thu Hương - Quản lý cấp cao Chương trình Quản trị tốt, Oxfam tại Việt Nam - người theo sát các nhóm cộng đồng trong suốt 5 năm thực hiện.

Trao tri thức - khơi dậy nội lực cộng đồng

- Bà đánh giá như thế nào về dự án đã triển khai, đặc biệt là những tác động tới cộng đồng?

Bà Nguyễn Thu Hương: Nếu nhìn toàn bộ quá trình từ năm 2021 đến 2025, có thể thấy dự án đã tạo ra những thay đổi rất rõ nét trong cách cộng đồng tham gia vào phát triển sinh kế, bảo vệ môi trường và thúc đẩy quyền kinh tế của phụ nữ.

Mặc dù khung chương trình mang tính toàn cầu, cách làm tại Việt Nam luôn xuất phát từ cộng đồng và lấy tri thức bản địa làm nền tảng. Điều này tạo ra sự khác biệt lớn, bởi chính bà con là người đề xuất sáng kiến, làm chủ mô hình và tự nhìn thấy năng lực của chính mình trong việc tạo ra sự thay đổi.

Chúng tôi chứng kiến phụ nữ ở Thái Nguyên, Quảng Trị, Yên Bái hay Hà Giang ngày càng tự tin hơn khi phát triển sản phẩm, khi trao đổi với doanh nghiệp, hay khi tham gia trực tiếp vào các quá trình đối thoại chính sách liên quan đến khai khoáng, môi trường và ngân sách địa phương.

Các mô hình như thuốc nam, du lịch cộng đồng, nông nghiệp sinh thái hay phát triển sản phẩm đặc trưng đã giúp bà con tăng thu nhập, củng cố sự đoàn kết trong nhóm, đồng thời giữ được cách làm truyền thống hài hòa với thiên nhiên. Những thay đổi đó đến từ chính nỗ lực của bà con, và dự án chỉ đóng vai trò đồng hành, kết nối, hỗ trợ kỹ thuật khi cần thiết.

Nhìn từ góc độ phát triển bền vững, đây chính là điểm tạo ra tác động lâu dài nhất: nâng cao quyền tự chủ mà không áp đặt, để cộng đồng tự tin bước tiếp bằng năng lực của chính họ.

- Trong buổi tổng kết dự án xuất hiện nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số rất tự tin bán hàng và thậm chí bán hàng online. Chương trình đã hỗ trợ những gì cho họ bên cạnh vốn, giống hay kỹ thuật canh tác, thưa bà?

Bà Nguyễn Thu Hương: Mặc dù dự án không có một hợp phần riêng biệt chuyên về thương mại điện tử hay bán hàng online, chúng tôi vẫn hỗ trợ bà con theo hướng trang bị những hiểu biết căn bản nhưng quan trọng nhất để họ tự bảo vệ mình khi tham gia môi trường số.

Chúng tôi trao đổi về các rủi ro có thể gặp phải như lộ thông tin cá nhân, không nhận được tiền sau khi chuyển hàng, hoặc các hình thức lừa đảo khá tinh vi mà phụ nữ vùng cao rất dễ trở thành đối tượng bị nhắm đến.

Bà con cũng được khuyến khích học cách sử dụng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm, kết nối khách hàng, tự chụp ảnh, tự viết bài, và dần hình thành năng lực kinh doanh nhỏ của riêng mình.

Điều đáng mừng nhất là tinh thần chủ động. Phụ nữ vốn ít cơ hội tiếp cận thông tin nhưng khi được tạo điều kiện, họ học rất nhanh và mạnh dạn áp dụng ngay cho sản phẩm của mình.

Vì vậy, dù dự án không “dạy bán hàng online”, nhưng bà con đã tự biến những kiến thức nhỏ thành cơ hội lớn, và điều đó cho thấy sức mạnh tự thân của họ khi được trao quyền đúng lúc.

Thay đổi nhận thức, làm chủ sinh kế bền vững

- Dự án có lồng ghép công tác tuyên truyền về Chương trình mục tiêu quốc gia về xóa đói giảm nghèo như thế nào trong quá trình triển khai hay có khác biệt gì, thưa bà?

Bà Nguyễn Thu Hương: Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cách tiếp cận. Dự án không đi theo hướng mô hình mẫu, không áp đặt chỉ tiêu từ trên xuống, càng không chạy theo số lượng. Chúng tôi bắt đầu bằng việc lắng nghe cộng đồng, hiểu đời sống, hiểu tri thức bản địa và đặt những giá trị đó làm trọng tâm.

Sự phát triển mà dự án hướng đến là sự phát triển hài hòa giữa con người - thiên nhiên - kinh tế; trong đó phụ nữ là chủ thể chứ không phải là người thụ hưởng bị động. Chính vì vậy, các mô hình đều nhỏ, tinh, phù hợp với môi trường sinh thái địa phương và có khả năng nhân rộng theo nhu cầu tự nhiên của bà con.

Một bài học lớn mà chúng tôi muốn chia sẻ là: khi cộng đồng được làm chủ quá trình phát triển, họ tự tìm ra giải pháp phù hợp nhất với điều kiện tự nhiên và văn hóa của họ.

Các chương trình lớn nếu tận dụng được tri thức bản địa và không áp đặt mô hình đại trà thì sẽ tránh được rủi ro thị trường, tránh tác động xấu tới môi trường và tạo được sự bền vững thực chất.

Chính cách tiếp cận này đã tạo ra thay đổi hữu hình: phụ nữ tự tin hơn khi bán hàng, kể cả bán hàng online; các nhóm cộng đồng biết cách quản lý sinh kế bền vững; những tri thức bản địa như làm thuốc nam, trồng cây rừng, hay du lịch cộng đồng được hệ thống hóa và phát triển thành mô hình kinh tế rõ ràng.

Quan trọng nhất, bà con không còn phụ thuộc vào nguồn hỗ trợ. Họ biết đánh giá rủi ro, biết bảo vệ tài chính cá nhân, biết đối thoại với doanh nghiệp và chính quyền, và biết tự xây dựng con đường phát triển lâu dài.

- Khi tham gia dự án, người dân đã được hỗ trợ những kiến thức hoặc kỹ năng nào, và điều này tác động ra sao đến sinh kế của họ?

Bà Nguyễn Thu Hương: Thu nhập của phụ nữ tăng lên, nhưng quan trọng hơn là niềm tin vào khả năng của họ cũng tăng lên. Các hợp tác xã đã thu mua sản phẩm của bà con để chế biến sâu, giúp tạo ra giá trị tăng thêm và đưa sản phẩm ra thị trường.

Không chỉ dừng lại ở nông nghiệp, một số nhóm còn gắn với du lịch cộng đồng: dọn dẹp cảnh quan, xây dựng không gian trải nghiệm văn hóa, chào đón du khách, tạo ra chuỗi giá trị đa dạng và bền vững hơn cho cả cộng đồng. Tất cả những điều này diễn ra mà không tạo ra sự chia rẽ hay cạnh tranh trong nội bộ - bởi mô hình luôn dựa trên tinh thần hợp tác, chia sẻ và tôn trọng nhau.

- Bà có thể tiết lộ, trong quá trình thực hiện và nhân rộng, dự án gặp phải những khó khăn gì?

Khó khăn lớn nhất là sự lệch nhau trong cách tiếp cận giữa dự án và một số chương trình phát triển khác. Nhiều chương trình vẫn quen với cách làm từ trên xuống, áp đặt mô hình và chạy theo sản lượng lớn.

Nhưng với các vùng sinh thái nhạy cảm, đặc biệt là nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, cách làm đó dễ làm suy kiệt đất đai, phá vỡ hệ sinh thái và gây căng thẳng xã hội.

Mô hình của chúng tôi nhỏ thôi, nhưng hướng tới bền vững, hài hòa và tôn trọng nhịp sống tự nhiên của cộng đồng. Nhân rộng theo hướng máy móc chắc chắn sẽ phá vỡ tính bền vững đó. Vì vậy, điều quan trọng là phải nhân rộng phương pháp tiếp cận, chứ không phải nhân rộng một mô hình cụ thể.

- Thông qua dự án, bà nhận thấy bà con đã thay đổi thế nào trong nhận thức để thoát nghèo?

Bà Nguyễn Thu Hương: Dự án không tiếp cận theo hướng truyền thống. Điều chúng tôi làm là tạo điều kiện để bà con vận dụng tri thức của mình trong bối cảnh mới, kết nối họ với những nguồn lực cần thiết và mở ra không gian để họ tự trao đổi và tự đưa ra quyết định.

Khi được trao quyền, họ tự thay đổi. Sự thay đổi nhận thức ấy xuất phát từ nhu cầu thật, năng lực thật và mong muốn phát triển thật của cộng đồng - đó mới là thay đổi bền vững.

- Bà kỳ vọng mô hình này sẽ được nhân rộng như thế nào để góp phần nâng cao dân trí, tăng năng lực tự chủ và thúc đẩy phát triển bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số?

Bà Nguyễn Thu Hương: Tôi kỳ vọng rằng những câu chuyện thực tế của bà con, những bài học từ quá trình đồng hành, và những minh chứng cụ thể từ các mô hình sẽ được đưa vào thảo luận chính sách, lan tỏa qua các diễn đàn và được các địa phương áp dụng theo cách phù hợp nhất với bối cảnh của họ.

Hy vọng cách tiếp cận dựa vào tri thức bản địa, thúc đẩy sự tham gia thực chất và coi phụ nữ là chủ thể sẽ trở thành phương pháp chung trong các chương trình phát triển ở Việt Nam. Khi phương pháp đúng được nhân rộng, các mô hình đúng sẽ tự sinh ra từ chính cộng đồng.