Du lịch cộng đồng: Đưa bản làng tới thị trường, mở ra sinh kế bền vững

Từ nương rẫy đến homestay đón khách

Làng A Nôr, xã Hồng Kim cũ - nay là xã A Lưới 1, thành phố Huế, những tấm bảng giới thiệu sản phẩm OCOP đón khách ngay tại cổng làng: bánh A Quát, mật ong rừng, thảo dược, thổ cẩm… Anh Hồ A Lêng, thanh niên Pa Cô, dẫn khách vào homestay gia đình, vừa trò chuyện vừa khoe: “Trước đây, thu nhập cả gia đình chỉ 2–3 triệu đồng mỗi tháng từ nương rẫy. Từ khi tham gia du lịch cộng đồng và OCOP, thu nhập lên gần 12 triệu đồng, đồng thời học được kỹ năng phục vụ khách, nấu món ăn truyền thống, kể chuyện văn hóa dân tộc.”

Câu chuyện của anh Hồ A Lêng không phải cá biệt. Số liệu từ UBND TP. Huế cho thấy, giai đoạn 2021–2024, thành phố đã hỗ trợ hơn 650 hộ dân tộc thiểu số phát triển du lịch cộng đồng, trong đó hơn 200 hộ gắn OCOP, mở 15 homestay đạt tiêu chuẩn và hơn 30 tour trải nghiệm. Tổng doanh thu từ các mô hình đạt khoảng 8,5 tỷ đồng/năm, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo vùng dân tộc thiểu số từ 18,6% xuống còn 9,3%.

“Du lịch cộng đồng không chỉ tạo ra nguồn thu trực tiếp, mà còn là cách để người dân tự làm chủ thông tin, tự quản lý sản phẩm và kết nối thị trường,” - Giám đốc Ban Quản lý dự án OCOP TP. Huế, chia sẻ. “Chúng tôi không chỉ hỗ trợ vốn hay chứng nhận sản phẩm mà còn hướng dẫn kỹ năng, quản lý, truyền thông để người dân tự kể câu chuyện, tự tiếp thị.”

Thanh niên, phụ nữ dân tộc thiểu số ở các bản làng Huế trước đây chủ yếu sống dựa vào nương rẫy và chăn nuôi nhỏ lẻ, thu nhập bấp bênh và phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên. Chính sách OCOP và các chương trình mục tiêu quốc gia đặt ra cơ hội thay đổi căn bản. Tại thôn Dỗi, lớp tập huấn quản lý homestay, vệ sinh an toàn thực phẩm, tiếng Anh cơ bản, marketing online được tổ chức định kỳ. Chị chị A Lăng Thị Bé, người phụ nữ Cơ Tu ở thôn Dỗi (xã Khe Tre, TP. Huế), kể: “Trước chỉ biết trồng lúa, chăn bò. Khi học làm bánh dân tộc, hướng dẫn khách, đăng sản phẩm lên mạng – khách tự tìm đến. Thu nhập tăng, bớt lo tiền học của con.”

Học hỏi và áp dụng OCOP cũng là điểm sáng. Nhiều sản phẩm nông sản, thủ công được cấp chứng nhận OCOP, nâng giá trị và khả năng tiêu thụ. Mật ong rừng thôn Dỗi được bán cho khách sạn với giá gấp 2–3 lần, mang lại lợi nhuận bền vững. Tương tự, ở thôn Ra Man, xã Phú Thượng, mô hình du lịch trải nghiệm kết hợp sinh kế đã giúp các hộ dân nâng thu nhập ổn định. Anh Hồ A Xa chia sẻ: “Trước đây, mùa được mùa mất, giờ khách tham dự lễ hội âm nhạc, ăn đặc sản, ở homestay – thu nhập ổn định. Sản phẩm OCOP như chè, dược liệu bán được giá, mỗi tháng hơn 10 triệu đồng.”

Báo cáo UBND TP. Huế ghi nhận, hơn 75% hộ tham gia du lịch cộng đồng kết hợp OCOP duy trì thu nhập ổn định trên 8 triệu đồng/tháng; tại vùng cao, tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 15–20% xuống dưới 10%. Những con số này không chỉ phản ánh hiệu quả kinh tế, mà còn chứng minh tính bền vững của mô hình.

Điều tạo nên khác biệt tại Huế là cách truyền thông được đặt vào trung tâm bài toán. Hệ thống gồm cổng thông tin du lịch, mạng xã hội giới thiệu sản phẩm; cán bộ cơ sở trực tiếp hướng dẫn, đào tạo kỹ năng tiếp thị, khai thác thị trường; và tổ chức tham quan mô hình thành công để học hỏi kinh nghiệm.

Tác động rõ rệt nhất là hành vi người dân. 93% hộ dân được tiếp cận thông tin chính sách đã chủ động tham gia; 87% sử dụng vốn ưu đãi đầu tư cơ sở hạ tầng; 80% hình thành chuỗi sinh kế từ du lịch cộng đồng kết hợp OCOP. “Truyền thông không chỉ là giới thiệu sản phẩm, mà là thay đổi tư duy. Khi người dân hiểu chính sách, tin chính sách và biết cách dùng chính sách, họ mới thực sự làm chủ sinh kế,” cán bộ xã Khe Tre, thành phố Huế cho biết.

Ở thôn Dỗi, du khách thưởng trà rừng, nghe câu chuyện lễ hội A Pier, âm nhạc Pa Cô, cách chăm sóc rừng và chăn nuôi gia súc. Hướng dẫn bởi chính người dân, trải nghiệm vừa giáo dục, vừa nâng cao nhận thức bảo vệ văn hóa và môi trường.

Hệ thống giám sát đồng bộ được TP. Huế triển khai: chính quyền, hội phụ nữ, đoàn thanh niên và tổ chức cộng đồng theo dõi tiến độ, doanh thu, hiệu quả kinh tế – dữ liệu này giúp đánh giá chính sách và nhân rộng mô hình. Hiệu quả bền vững của du lịch cộng đồng Huế không chỉ đến từ vốn hay chứng nhận OCOP, mà còn nhờ sự kết nối chặt chẽ giữa chính sách, đào tạo, hạ tầng, truyền thông và thị trường. Chuỗi sinh kế được hình thành từ homestay, sản phẩm OCOP, tour trải nghiệm, lễ hội văn hóa, và hướng dẫn viên cộng đồng.

Các lớp kỹ năng quản lý homestay, marketing, tiếng Anh và vệ sinh an toàn thực phẩm giúp người dân tự chủ và mở rộng dịch vụ. Nhiều sản phẩm được đưa lên các nền tảng trực tuyến, tiếp cận thị trường rộng hơn, góp phần tăng thu nhập ổn định. “Chúng tôi không chỉ hỗ trợ vật chất, mà hướng dẫn cách làm chủ thông tin, kể câu chuyện sản phẩm, kết nối khách hàng. Khi người dân tự chủ về thông tin, hiệu quả sinh kế bền vững mới được đảm bảo,” bà Nguyễn Thị Hương, Cán bộ Quản lý dự án OCOP TP. Huế nói.

Ngoài ra, du lịch cộng đồng còn bảo tồn văn hóa truyền thống: lễ hội A Pier, âm nhạc Pa Cô, nghi thức Cơ Tu… được tái hiện sống động, tạo điểm nhấn trải nghiệm cho du khách. Đây là yếu tố quan trọng giúp phát triển du lịch mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa.

Cơ hội mới cho kinh tế địa phương

Từ Huế, có thể rút ra những bài học quan trọng cho các địa phương khác: liên kết chính sách đa chiều (OCOP, tín dụng ưu đãi, đào tạo nghề, hạ tầng và truyền thông) cần đồng bộ; truyền thông là đòn bẩy giúp người dân hiểu, tin tưởng và chủ động tham gia; chuỗi sinh kế bền vững tạo liên kết giữa hộ gia đình, sản phẩm, thị trường, dịch vụ – giúp giảm nghèo lâu dài; du lịch cộng đồng gắn với lễ hội, âm nhạc, nghề thủ công không chỉ tăng thu nhập mà giữ gìn bản sắc dân tộc.

Chính quyền TP. Huế đang nhân rộng mô hình, từ thôn Dỗi, Ra Man đến các xã miền núi khác, với mục tiêu 1.000 hộ dân được hưởng lợi từ du lịch cộng đồng gắn OCOP vào năm 2025, tăng cường khả năng tự chủ về kinh tế và nâng cao đời sống tinh thần.

Từ bản làng đến thị trường, du lịch cộng đồng Huế không còn là trải nghiệm đơn thuần, mà là công cụ sinh kế bền vững, minh chứng cho cách chính sách đi vào thực tế. Khi truyền thông được đặt đúng vị trí, người dân tự chủ, hiểu rõ quyền lợi, biết cách khai thác nguồn lực và kết nối thị trường, hiệu quả giảm nghèo và phát triển kinh tế vùng đồng bào dân tộc thiểu số được đảm bảo.

Du lịch cộng đồng Huế mở đường cho sinh kế bền vững là một trong những nội dung trọng tâm của Đề án 6 “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch” (2021–2030). Hoạt động này không chỉ bảo tồn các di sản văn hóa dân tộc như lễ hội, nghề thủ công, trang phục, phong tục mà còn phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, kết nối cộng đồng, tạo thu nhập và việc làm ổn định cho đồng bào dân tộc thiểu số. Nhờ đó, người dân được nâng cao năng lực quản lý homestay, phục vụ khách, quảng bá sản phẩm OCOP và tham gia các tour trải nghiệm, đồng thời góp phần thúc đẩy du lịch xanh, bền vững và phát triển kinh tế - xã hội tại các vùng miền núi của TP. Huế.