Giảm phát thải: Con đường nâng tầm cà phê Việt

Việt Nam đang là quốc gia đứng thứ 2 thế giới về sản xuất và xuất khẩu cà phê. Riêng cà phê Robusta, nước ta dẫn đầu thế giới. Kim ngạch xuất khẩu cà phê tăng mạnh, đạt gần 4,2 tỷ USD trong năm 2023. Năm nay, xuất khẩu cà phê được kỳ vọng thu về 5 tỷ USD - mức kỷ lục lịch sử.

Thế nhưng, ngành cà phê đứng trước nhiều thách thức, nhất là vấn đề môi trường. Theo tính toán của các nhà khoa học, để sản xuất ra một tấn cà phê sẽ phát thải ra môi trường trên 3 tấn carbon. Do đó, cà phê phát thải thấp, hay nói chính xác là giảm phát thải khí carbon trong sản xuất cà phê, được các chuỗi cà phê lớn trên thế giới cam kết, ưu tiên hướng tới.

Xung quanh vấn đề này, Đầu tư Tài chính có cuộc trao đổi với TS. Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông Lâm Nghiệp Tây Nguyên.

Ông đánh giá thế nào về thực trạng sản xuất cà phê tại Tây Nguyên hiện nay?

TS. Phan Việt Hà: Hiện nay diện tích trồng cà phê của Việt Nam đạt 710.000 ha, trong đó riêng riêng Tây Nguyên chiếm phần lớn là trên 670.000 ha. Năng suất cà phê tại đây trung bình đạt hơn 3 tấn/hecta, đặc biệt hai tỉnh Gia Lai và Lâm Đồng có năng suất cao hơn lên đến 3,2 - 3,3 tấn/hecta. Người sản xuất đã cơ bản tiếp cận và áp dụng khá tốt tất cả những tiến bộ kỹ thuật trong trồng và chăm sóc cà phê

Tuy nhiên, hạn chế lớn và cũng là thách thức mà cà phê Tây Nguyên đang phải đối mặt đó là chất lượng cà phê chưa cao và không đồng đều để tạo nên thương hiệu ổn định. Hiện ngành nông nghiệp đang định hướng phát triển cà phê theo hướng xanh và bền vững. Trong đó, sẽ xây dựng vùng nguyên liệu cà phê tập trung, có chứng nhận và truy xuất nguồn gốc liên kết theo chuỗi giá trị.

Quy định chống phá rừng của châu Âu (EUDR) yêu cầu không được mở rộng diện tích trồng cà phê trên đất rừng có tác động tới ngành này thế nào thưa ông?

TS. Phan Việt Hà: Từ cuối năm 2024, châu Âu áp dụng quy định EUDR, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và cấm nhập khẩu cà phê từ diện tích phá rừng. Hiện nay, diện tích trồng cà phê ở Tây Nguyên đã cơ bản ổn định, tập trung trên những vùng đất phù hợp nhất. Tuy nhiên, trong bối cảnh giá cà phê tăng đột biến gấp 3-4 lần trong giai đoạn 2024-2025, nếu không kiểm soát tốt, sẽ xuất hiện nguy cơ nông dân mở rộng diện tích trồng mới trên đất rừng, đặc biệt tại Lâm Đồng. Đây là mối đe dọa lớn đối với ngành cà phê Tây Nguyên, vì nếu vi phạm EUDR, việc xuất khẩu cà phê sang châu Âu sẽ bị ảnh hưởng nặng nề.

Theo tôi, khi EUDR chính thức có hiệu lực, nhiều quốc gia sản xuất cà phê sẽ gặp khó khăn hơn Việt Nam. Lý do là diện tích trồng cà phê của Việt Nam đã phát triển tối đa, đạt sản lượng khoảng 2 triệu tấn mỗi năm. Trong khi đó, các nước cạnh tranh như Indonesia hay nhiều quốc gia châu Phi buộc phải mở rộng vùng trồng bằng cách xâm lấn đất rừng - điều mà EUDR nghiêm cấm. Đây là lợi thế lớn giúp Việt Nam duy trì và phát triển sản xuất bền vững, đồng thời nâng cao vị thế trên thị trường xuất khẩu cà phê toàn cầu.

Với yêu cầu này của EUDR, mô hình trồng cà phê xanh, giảm phát thải sẽ là xu hướng trong thời gian tới. Hiện các mô hình này tại Tây Nguyên đang được triển khai ra sao thưa ông?

TS. Phan Việt Hà: Hiện tại Tây Nguyên, nhiều chương trình của Nhà nước và các tổ chức quốc tế đang hỗ trợ người trồng cà phê xây dựng mô hình phát triển bền vững, hướng tới sản xuất xanh và giảm phát thải. Nổi bật là các mô hình phát triển cà phê theo cách tiếp cận cảnh quan đang triển khai tại một số huyện của Đắk Lắk và Lâm Đồng… áp dụng nguyên tắc nông lâm kết hợp, nông nghiệp tuần hoàn, với sự tham gia của chính quyền địa phương, tổ chức phát triển và các doanh nghiệp thu mua, rang xay trong nước và quốc tế.

Mô hình này cân bằng giữa sản xuất theo nguyên tắc nông nghiệp chính xác và bảo tồn, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững tại Việt Nam. Ngoài ra, các mô hình nông nghiệp hữu cơ và quản lý cây trồng tổng hợp từ các dự án khuyến nông cũng là hướng đi tiềm năng để mở rộng sản xuất xanh và giảm phát thải trong ngành cà phê.

Gần đây, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm Tây Nguyên đã xây dựng một quy trình sản xuất mới theo đặt hàng của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), giúp tiết kiệm chi phí và giảm vật tư đầu vào.

Quy trình này đang được các cơ quan khuyến cáo áp dụng rộng rãi thông qua các tổ chức sản xuất như hợp tác xã, nhóm hợp tác xã, và được các doanh nghiệp thu mua hưởng ứng nhằm áp dụng cho vùng nguyên liệu của họ.

Việc triển khai các mô hình cà phê bền vững ở Tây Nguyên đối diện với những thức thức nào thưa ông?

TS. Phan Việt Hà: Thực tế, khu vực Tây Nguyên đã có định hướng rõ ràng về sử dụng đất. Theo quy hoạch, diện tích trồng cà phê nên giữ ở mức 600.000 ha, có thể điều chỉnh lên khoảng 650.000 ha nếu cần thiết. Tuy nhiên, hiện nay diện tích trồng cà phê đã vượt quá con số này, chủ yếu do người nông dân thường chạy theo biến động giá nông sản.

Cà phê là cây trồng chủ lực, mức độ rủi ro thấp. Tuy nhiên, khi giá của các nông sản khác, như sầu riêng, tăng cao, nông dân có xu hướng chuyển đổi cây trồng để tìm kiếm lợi nhuận cao hơn. Mặc dù sầu riêng mang lại thu nhập hấp dẫn, nhưng đi kèm với đó là rủi ro lớn hơn, có thể ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển bền vững của ngành cà phê. Do vậy, cần đặc biệt lưu ý hai yếu tố quan trọng là quy hoạch và giá cả thị trường.

Theo ông, đâu là giải pháp để nhân rộng các mô hình cà phê bền vững tại Tây Nguyên?

TS. Phan Việt Hà: Để nhân rộng các mô hình cà phê bền vững, cần mở rộng liên kết sản xuất và tiêu thụ, đảm bảo sản phẩm được bán đúng với giá trị thực. Nông dân không chỉ bán cà phê có chứng nhận mà còn tiêu thụ thêm các sản phẩm phụ như trái cây, gỗ hoặc tín chỉ carbon.

Đồng thời, cần có chương trình khuyến nông phù hợp nhằm chứng minh hiệu quả của mô hình và thay đổi nhận thức người dân về sản xuất bền vững lâu dài. Quan trọng hơn, cần sự tham gia chủ động và cam kết lâu dài của tất cả các bên trong chuỗi giá trị cà phê bền vững. Trong đó, chính quyền giữ vai trò điều phối và kết nối, doanh nghiệp làm nòng cốt, phối hợp chặt chẽ với hợp tác xã và liên kết hợp tác xã.

Hiện nay, Việt Nam chủ yếu sản xuất cà phê thô nên giá trị kinh tế còn thấp. Vì vậy, cần đẩy mạnh chế biến sâu và phát triển theo hướng xanh để nâng cao hiệu quả và giá trị sản phẩm.