Giảm trừ chi phí y tế và giáo dục cho thuế TNCN: Tránh biến thành 'kẽ hở' trốn thuế

Đề xuất cho phép giảm trừ chi phí y tế, giáo dục khi tính thuế thu nhập cá nhân đang thu hút sự quan tâm lớn, trong bối cảnh nhiều ý kiến cho rằng mức giảm trừ hiện hành chưa phản ánh đúng chi phí thực tế của người dân. Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, bài toán đặt ra là thiết kế cơ chế phù hợp, minh bạch và tránh bị lạm dụng.

Xung quanh đề xuất mở rộng các khoản được giảm trừ khi tính thuế thu nhập cá nhân, Tạp chí Đầu tư Tài chính đã có cuộc trao đổi với bà Lê Yến - Chủ tịch HĐQT, kiêm Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn thuế Hà Nội (HanoiTax) nhằm làm rõ cơ sở pháp lý, tính khả thi cũng như những tác động của chính sách này đối với người nộp thuế và ngân sách Nhà nước.

Lo trục lợi chính sách

- Thưa bà, đề xuất cho phép giảm trừ chi phí y tế, giáo dục khi tính thuế thu nhập cá nhân xuất phát từ những bất cập nào của quy định hiện hành?

Bà Lê Yến: Tôi cho rằng đề xuất này là hợp lý về mặt chính sách, phù hợp với chủ trương nâng cao chất lượng an sinh xã hội, cũng như khuyến khích người dân đầu tư nhiều hơn cho chăm sóc sức khỏe và giáo dục.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào quy định hiện hành, có thể thấy cách tiếp cận vẫn chủ yếu dựa vào mức giảm trừ gia cảnh cố định. Trong khi đó, chi phí y tế và giáo dục lại là những khoản chi rất đặc thù, biến động lớn theo từng hộ gia đình, từng thời điểm và từng giai đoạn cuộc sống.

Ví dụ, một hộ gia đình có con đang trong độ tuổi đi học hoặc có người thân cần điều trị bệnh sẽ phải chi trả mức chi phí cao hơn rất nhiều so với các hộ khác. Thực tế này khiến nhóm người lao động có thu nhập trung bình, đặc biệt ở đô thị, phải dành phần lớn thu nhập sau thuế cho các khoản chi thiết yếu.

Do đó, dù mức giảm trừ gia cảnh đã được điều chỉnh tăng từ kỳ tính thuế năm 2026, nhưng vẫn chưa phản ánh đầy đủ và sát thực tế gánh nặng chi phí của nhiều hộ gia đình.

- Dưới góc độ pháp lý, mức giảm trừ gia cảnh hiện nay đã phản ánh đúng chi phí thực tế của người nộp thuế hay chưa?

Bà Lê Yến: Có thể nói là chưa. Việc điều chỉnh mức giảm trừ trong thời gian qua là cần thiết, nhưng vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng chi phí sinh hoạt, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Người nộp thuế hiện nay vẫn đang chịu áp lực khá lớn khi nhiều khoản chi thiết yếu như y tế, giáo dục không được tính đến trong cơ chế giảm trừ, dẫn đến việc thu nhập chịu thuế chưa phản ánh đúng khả năng chi trả thực tế.

- Bà đánh giá thế nào về tính hợp lý của việc bổ sung chi phí y tế, giáo dục vào các khoản được giảm trừ?

Bà Lê Yến: Đây là một đề xuất mang tính hợp lý và có ý nghĩa nhân văn. Việc không đánh thuế trên toàn bộ thu nhập danh nghĩa, mà có xem xét đến các chi phí thiết yếu liên quan đến sức khỏe và giáo dục, là cách tiếp cận mà nhiều quốc gia đã áp dụng.

Chính sách này, nếu được thiết kế phù hợp, sẽ góp phần bảo đảm công bằng hơn giữa các nhóm người nộp thuế, đồng thời khuyến khích người dân đầu tư cho những yếu tố cốt lõi của phát triển con người.

Tuy nhiên, tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, nếu mở rộng mà không có giới hạn rõ ràng, chính sách có thể bị lợi dụng. Khi đó, ranh giới giữa chi tiêu thiết yếu và chi tiêu cá nhân không cần thiết sẽ bị xóa nhòa, gây khó khăn cho công tác quản lý thuế.

- Theo bà, nên xác định phạm vi và tiêu chí đối với các khoản chi phí này như thế nào để tránh bị lạm dụng?

Bà Lê Yến: Theo tôi, nguyên tắc quan trọng nhất là chỉ chấp nhận những khoản chi thực sự thiết yếu, có chứng từ hợp lệ và phục vụ trực tiếp cho người nộp thuế hoặc người phụ thuộc.

Cụ thể, đối với chi phí y tế, nên giới hạn trong các khoản như khám chữa bệnh, thuốc, xét nghiệm, điều trị và viện phí phát sinh trong nước. Những khoản liên quan đến làm đẹp, thẩm mỹ hoặc các dịch vụ không mang tính chữa bệnh không nên được đưa vào diện giảm trừ.

Đối với chi phí giáo dục, cần tập trung vào học phí và các khoản lệ phí chính thức trong hệ thống giáo dục hoặc các chương trình đào tạo có chứng từ rõ ràng. Các khoản chi mang tính tự nguyện như hoạt động ngoại khóa, giải trí hoặc các khoản chi tiêu không bắt buộc khác nên được loại trừ.

Việc xác định rõ phạm vi ngay từ đầu sẽ giúp chính sách đi vào thực tế một cách minh bạch và hạn chế tối đa nguy cơ bị lợi dụng.

- Việc triển khai chính sách này có thể phát sinh những vướng mắc gì, đặc biệt trong việc chứng minh và kiểm soát chi phí?

Bà Lê Yến: Vướng mắc lớn nhất nằm ở khâu chứng minh và kiểm soát.

Nếu chỉ dựa vào hóa đơn giấy hoặc các file scan, cơ quan thuế sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc kiểm tra tính xác thực, phát hiện trùng lặp hay tình trạng kê khai khống, kê khai thay cho người khác.

Ngoài ra, các khoản chi phí y tế và giáo dục thường phát sinh không đều trong năm. Nếu không có hướng dẫn cụ thể về cơ chế khấu trừ theo thời gian hoặc quy trình quyết toán cuối năm, người nộp thuế sẽ gặp khó khăn trong việc tự tính toán nghĩa vụ thuế của mình.

Do đó, để chính sách vận hành hiệu quả, cần có sự đồng bộ giữa quy định pháp lý và hệ thống quản lý dữ liệu.

- Chính sách này sẽ tác động ra sao đến người lao động, nhất là nhóm thu nhập trung bình và thấp?

Bà Lê Yến: Tác động tích cực sẽ tập trung rõ nhất vào nhóm thu nhập trung bình và thấp nhưng có chi phí y tế, giáo dục cao.

Khi các khoản chi thiết yếu này được tính vào giảm trừ, số thuế phải nộp sẽ giảm xuống đáng kể, qua đó giúp giảm áp lực tài chính cho các hộ gia đình.

Trong khi đó, đối với nhóm lao động trẻ, chưa có con hoặc ít phát sinh chi phí y tế, mức độ hưởng lợi sẽ không lớn bằng. Tuy nhiên, xét trên tổng thể, đây vẫn là một chính sách có ý nghĩa an sinh, góp phần cải thiện chất lượng sống và tạo sự công bằng hơn trong hệ thống thuế.

Cần danh mục cụ thể các chi phí được giảm trừ

- Ở góc độ ngân sách, việc mở rộng các khoản giảm trừ có tạo áp lực lớn lên nguồn thu hay không, thưa bà?

Bà Lê Yến: Theo ước tính, nếu áp dụng theo phương án 2, việc mở rộng các khoản giảm trừ có thể làm giảm thu ngân sách khoảng 7.700 tỷ đồng mỗi năm.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây không chỉ là câu chuyện giảm thu, mà còn là một sự điều chỉnh chính sách theo hướng hỗ trợ người dân. Khi áp lực tài chính được giảm bớt, người dân có thể tăng chi tiêu, qua đó tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực đến nền kinh tế và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.

-Theo bà, cần sửa đổi, bổ sung những quy định nào để chính sách có thể triển khai hiệu quả và minh bạch?

Bà Lê Yến: Để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần có những điều chỉnh đồng bộ.

Thứ nhất, cần bổ sung rõ ràng trong Luật Thuế thu nhập cá nhân hoặc các văn bản hướng dẫn về đối tượng áp dụng, phạm vi chi phí, mức trần được giảm trừ và điều kiện về chứng từ.

Thứ hai, cần xây dựng một danh mục cụ thể các khoản chi phí được trừ đối với y tế và giáo dục, đồng thời có danh mục loại trừ để tránh cách hiểu khác nhau trong quá trình thực hiện.

Thứ ba, nên cho phép quyết toán theo năm và đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu điện tử trong quản lý thuế, nhằm hạn chế gian lận và giảm tải thủ tục cho người nộp thuế.

Thứ tư, cần quy định rõ cơ chế khấu trừ giữa cá nhân, người phụ thuộc và doanh nghiệp chi trả, bảo đảm không xảy ra tình trạng trùng lặp hoặc lợi dụng chính sách.

Nếu được thiết kế bài bản và triển khai minh bạch, đây sẽ là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện chính sách thuế theo hướng công bằng và phù hợp hơn với thực tiễn đời sống.

Trân trọng cảm ơn ông!