Không mang ví: Người trẻ đang thay đổi cách chi tiêu như thế nào?

Từ quán cà phê, siêu thị đến mua sắm online, thế hệ trẻ, đặc biệt là Gen Z, đang định hình một phong cách chi tiêu hoàn toàn mới với thói quen “tap là xong”. Khi thanh toán số trở thành mặc định, cách người trẻ tiêu tiền cũng đang thay đổi sâu sắc, kéo theo cả cơ hội lẫn những rủi ro trong kỷ nguyên không tiền mặt.

Trong các quán cà phê đông đúc ở thành phố hiện nay, hình ảnh quen thuộc không còn là khách hàng lục tìm tiền lẻ, mà là những chiếc điện thoại giơ lên trước mã QR. Một cái “tap” nhẹ, giao dịch hoàn tất trong vài giây. Không tiền mặt, không ví da, thậm chí không cần thẻ. Đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là Gen Z, đây không còn là xu hướng, mà đã trở thành thói quen tiêu dùng hàng ngày.

“Tap là xong”: Khi điện thoại trở thành chiếc ví duy nhất

Sự thay đổi này không chỉ mang tính cảm tính mà được phản ánh rõ qua dữ liệu. Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, giá trị thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam năm 2025 đã đạt khoảng 28 lần GDP, tốc độ tăng trưởng trung bình gần 59%/năm về số lượng giao dịch trong giai đoạn 5 năm gần đây. Riêng thanh toán qua QR – hình thức phổ biến nhất hiện nay – ghi nhận mức tăng trưởng hơn 106% về số lượng và 128% về giá trị.

Trong năm 2026, xu hướng này tiếp tục tăng tốc. Chỉ trong 2 tháng đầu năm, giao dịch không tiền mặt đã tăng hơn 40,7% về số lượng, trong đó, thanh toán qua internet tăng tới 73,1% và qua điện thoại di động tăng 34,4%. Những con số này cho thấy một thực tế: hành vi thanh toán đang dịch chuyển nhanh chóng từ vật lý sang số hóa.

Ở góc độ thị trường, Việt Nam hiện có khoảng 46 triệu ví điện tử hoạt động và hơn 30 triệu người dùng thường xuyên, với các nền tảng như MoMo, ZaloPay, VNPay chiếm thị phần lớn. Không chỉ dừng ở chuyển tiền hay thanh toán hóa đơn, ví điện tử ngày nay đã trở thành “siêu ứng dụng” phục vụ từ mua sắm, đặt xe đến đầu tư.

Gen Z – lực đẩy chính của “xã hội không tiền mặt”

Điểm đáng chú ý là sự chuyển đổi này được dẫn dắt mạnh mẽ bởi thế hệ trẻ. Theo báo cáo Triển vọng thị trường thanh toán di động tại Việt Nam đến năm 2029 của Ken Research, 88% Gen Z và Gen Y tại Việt Nam ưu tiên sử dụng thanh toán không tiền mặt. Trên phạm vi toàn cầu, xu hướng này cũng tương tự: người dưới 24 tuổi thực hiện khoảng 45% giao dịch bằng điện thoại, trong khi tiền mặt chỉ còn chiếm khoảng 14% tổng giao dịch.

Không khó để lý giải điều này bởi Gen Z lớn lên cùng smartphone, internet và thương mại điện tử. Với họ, việc quét QR hay dùng Apple Pay, Google Pay không phải là “công nghệ mới”, mà là mặc định. Một chiếc điện thoại tích hợp tài khoản ngân hàng, ví điện tử, thẻ tín dụng… đã thay thế hoàn toàn chiếc ví truyền thống.

Nguyễn Minh Anh (22 tuổi, sinh viên tại Hà Nội) chia sẻ: “Mình gần như không mang ví nữa. Đi ăn, đi cafe hay mua đồ online đều dùng QR hoặc ví điện tử. Có hôm ra ngoài mà không có tiền mặt vẫn thấy rất bình thường”.

Trong khi đó, Trần Hoàng Long (25 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP. Hồ Chí Minh) cho biết: “Dùng Apple Pay hoặc tap thẻ rất nhanh, không cần nhập gì nhiều. Đôi khi còn không nhớ trong ví mình có bao nhiêu tiền, vì mọi thứ đều ở trong app”.

Không thể phủ nhận, thanh toán không tiền mặt mang lại sự tiện lợi vượt trội. Chỉ cần vài giây để hoàn tất giao dịch, không cần đếm tiền, không lo tiền giả, không cần mang theo nhiều vật dụng. Điều này đặc biệt phù hợp với nhịp sống nhanh của đô thị.

Tuy nhiên, chính sự “liền mạch” này cũng đang thay đổi cách người trẻ tiêu tiền. Khi không còn cảm giác “mất tiền” vật lý, việc chi tiêu trở nên dễ dàng hơn và đôi khi thiếu kiểm soát hơn.

Ở góc độ tâm lý, nhiều nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng, việc thanh toán bằng tiền mặt tạo cảm giác “đau” khi chi tiêu, trong khi thanh toán số lại làm giảm cảm giác này. Điều đó có thể khiến người dùng chi tiêu nhiều hơn mà không nhận ra.

Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng không thể diễn ra nếu thiếu nền tảng hạ tầng và chính sách phù hợp. Theo báo cáo phân tích chuyên sâu về thị trường thanh toán di động tại Việt Nam của P&S Intelligence, năm 2025, Việt Nam đã có tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng đã đạt gần 87%, cùng với độ phủ smartphone trên 80%. Đây là điều kiện quan trọng để thúc đẩy thanh toán số.

Bên cạnh đó, hệ thống thanh toán như NAPAS247, VietQR hay các giải pháp “tap-to-pay” đang giúp giao dịch trở nên nhanh hơn, đồng bộ hơn. Hiện nay, QR code đã được chấp nhận tại hàng triệu điểm bán, từ siêu thị đến quán ăn vỉa hè.

Chính phủ cũng đặt mục tiêu đến năm 2030, 95% người trưởng thành có tài khoản thanh toán và 80% giao dịch không dùng tiền mặt, cho thấy quyết tâm xây dựng một nền kinh tế số toàn diện. NHNN cho biết, sự tăng trưởng này được thúc đẩy bởi việc triển khai các khung chính sách quan trọng, nổi bật là Quyết định số 1813/QĐ-TTg về phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021–2025, cùng với Đề án 06 về dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Sự rõ ràng về mặt quy định đã khuyến khích sự đổi mới đối với các nhà cung cấp công nghệ tài chính và các ngân hàng truyền thống, cũng như thói quen thanh toán của người dân, nhất là thế hệ trẻ.

Không tiền mặt nhưng không phải không rủi ro

Dù mang lại nhiều lợi ích, xu hướng “không mang ví” cũng đặt ra không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn là bảo mật. Khi mọi thông tin tài chính đều nằm trên điện thoại, nguy cơ bị lừa đảo, đánh cắp dữ liệu hay chiếm quyền tài khoản trở nên đáng lo ngại hơn.

Ngoài ra, sự phụ thuộc vào công nghệ cũng có thể gây bất tiện trong một số tình huống như mất mạng, lỗi hệ thống hoặc khi đi đến khu vực chưa phổ cập thanh toán số.

Bạn Đỗ Thành Sơn (26 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: “Có lần mình đi du lịch, đến chỗ không có mạng mà không mang tiền mặt, lúc đó mới thấy hơi ‘toang’”.

Câu chuyện này cho thấy sự tiện lợi của thanh toán số vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn tiền mặt trong mọi hoàn cảnh. Hạ tầng công nghệ, dù phát triển nhanh, vẫn tồn tại những “điểm mù” như khu vực sóng yếu, hệ thống gián đoạn hoặc các điểm dịch vụ chưa chấp nhận thanh toán điện tử. Điều đó đặt ra yêu cầu về một cách tiếp cận linh hoạt hơn: thay vì phụ thuộc tuyệt đối vào công nghệ, người dùng cần duy trì phương án dự phòng để tránh rơi vào thế bị động. Ở góc độ rộng hơn, đây cũng là lời nhắc rằng quá trình chuyển đổi sang xã hội không tiền mặt cần đi kèm với việc hoàn thiện hạ tầng, nâng cao độ phủ và đảm bảo tính ổn định của hệ thống, nếu không, sự tiện lợi có thể nhanh chóng trở thành bất tiện trong những tình huống rất đời thường.

Nhìn chung, với tốc độ phát triển hiện nay, nhiều chuyên gia cho rằng, việc “không mang ví” sẽ ngày càng phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ. Các công nghệ như thanh toán sinh trắc học (vân tay, khuôn mặt), AI cá nhân hóa tài chính hay tích hợp đa dịch vụ vào một nền tảng duy nhất sẽ tiếp tục thúc đẩy xu hướng này. Tuy nhiên, ví vật lý có thể chưa biến mất hoàn toàn, mà sẽ tồn tại song song trong một thời gian dài, đặc biệt với các nhóm dân cư lớn tuổi hoặc ở khu vực nông thôn.

Sự chuyển dịch từ tiền mặt sang thanh toán số không chỉ là thay đổi về công cụ, mà là thay đổi cả cách con người nhìn nhận và sử dụng tiền. Với Gen Z, tiền không còn là những tờ giấy hữu hình, mà là những con số trên màn hình – nhanh hơn, tiện hơn, nhưng cũng đòi hỏi trách nhiệm và kỹ năng quản lý cao hơn. Trong một thế giới mà “tap là xong”, câu hỏi không còn là “có nên dùng tiền mặt hay không”, mà là làm thế nào để tiêu tiền thông minh trong một môi trường ngày càng số hóa.