Mảnh ghép quan trọng để phát triển con người Việt Nam toàn diện

Trong bối cảnh công tác xây dựng Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đang được triển khai quyết liệt, nhiều cơ quan, tổ chức nghề nghiệp đã tham gia đóng góp ý kiến nhằm hoàn thiện định hướng phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) là một trong những tổ chức đưa ra kiến nghị đáng chú ý: bổ sung nội dung “kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình” vào Dự thảo Báo cáo Chính trị.

Để làm rõ hơn cơ sở của kiến nghị, cũng như những vấn đề thực tiễn đặt ra đối với việc nâng cao dân trí tài chính tại Việt Nam và phát triển con người Việt Nam toàn diện, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với TS. Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA).

VFCA từng có báo cáo gửi Hội đồng Lý luận Trung ương với chủ đề “Nâng cao dân trí kinh tế – tài chính: Vấn đề cấp thiết hiện nay”. Ông có thể cho biết dân trí tài chính đang ở mức nào trong xã hội ta hiện nay và đâu là những thách thức lớn nhất trong việc nâng cao dân trí tài chính cho người dân?

TS. Lê Minh Nghĩa: Hiện nay, dân trí tài chính của người Việt Nam đang có sự cải thiện nhưng vẫn còn khoảng cách khá lớn so với yêu cầu của nền kinh tế số và thị trường tài chính hiện đại cũng như mức trung bình chung của quốc tế. Theo Khảo sát của OECD năm 2023 về dân trí tài chính, điểm trung bình của Việt Nam chỉ đạt 12/21, thấp hơn mức trung bình của 39 quốc gia tham gia khảo sát 13,5/21 Sự thiếu hiểu biết về taì chính dẫn đến tình trạng người dân khó tối ưu hóa tài sản, doanh nghiệp nhỏ khó tiếp cận tài chính và thị trường tài chính thiếu nền tảng hành vi tài chính lành mạnh.

Thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng trống nhận thức. Nhiều người chưa có cơ hội tiếp cận kiến thức tài chính một cách bài bản từ nhà trường, cộng đồng đến môi trường lao động.

Thách thức thứ hai là sự phức tạp và tốc độ thay đổi của các sản phẩm tài chính mới – từ ngân hàng số, đầu tư số, bảo hiểm số đến tài chính tiêu dùng – khiến người dân dễ rơi vào rủi ro nếu thiếu kiến thức nền. Nhiều sản phẩm phức tạp (trái phiếu doanh nghiệp, tài sản mã hóa, các hình thức đầu tư trực tuyến...) ra đời. Các hình thức lừa đảo tài chính số (tín dụng đen online, đa cấp tài chính,...) ngày càng tinh vi, gây thiệt hại lớn và làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống tài chính chính thống. Điều này đòi hỏi người dân phải có kiến thức và khả năng phân tích, đánh giá rủi ro cao hơn.

Thách thức thứ ba là tính phân mảnh trong truyền thông tài chính. Thông tin nhiều nhưng thiếu chuẩn mực, thiếu tổ chức trung gian đáng tin cậy định hướng cho người dân.

Thách thức thứ tư là sự khác biệt về dân trí tài chính giữa các khu vực địa lý, độ tuổi và đối tượng. Khoảng cách về dân trí tài chính giữa thành thị và nông thôn, nhóm tinh hoa và nhóm yếu thế rất lớn. Người dân ở vùng sâu, vùng xa, khu vự độ phủ internet thấp, nhóm người lớn tuổi, người dân tộc thiểu số ít có cơ hội tiếp cận công nghệ số, kiến thức và dịch vụ tài chính số người trẻ thiếu kinh nghiệm gặp những rào cản lớn khi sử dụng các dịch vụ tài chính số, khó khăng trong việc quản lý tài chính cá nhân và gia đình.

Thách thức thứ năm là thói quen và văn hóa tài chính. Thói quen ưa chuộng tiền mặt và xu hướng tin tưởng vào các kênh đầu tư truyền thống (vàng, bất động sản) mà ít tìm hiểu về các kênh đầu tư có tiềm năng sinh lời khác là một rào cản văn hóa. Đồng thời, tư duy quản lý tài chính ngắn hạn, thiếu kế hoạch cho hưu trí và các mục tiêu dài hạn cũng cản trở việc xây dựng sự thịnh vượng bền vững cho cá nhân và gia đình.

VFCA xác định việc nâng cao dân trí tài chính phải được thực hiện một cách hệ thống, có chiến lược lâu dài và gắn với nhu cầu thực tiễn của từng khu vực, nhóm đối tượng. Đây là nền tảng để xây dựng một xã hội có dân trí tài chính cao, giao dịch tài chính an toàn và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Thưa ông, vì sao VFCA lại chọn thời điểm này để kiến nghị bổ sung nội dung “kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình” vào Dự thảo Báo cáo Chính trị Đại hội XIV của Đảng? Ông có thể chia sẻ căn cứ lý luận và thực tiễn của đề xuất này?

VFCA chọn thời điểm này bởi chúng tôi coi đây là trách nhiệm công dân để thực hiện chủ trương của Đảng kêu gọi và mong mỏi toàn dân góp ý Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV. Đại hội Đảng toàn quốc nói chung là sự kiện chính trị quan trọng nhất, là nơi đưa ra những quyết sách định hình tầm nhìn chiến lược và các chủ trương lớn phát triển đất nước không chỉ trong giai đoạn 5 năm mà còn xa hơn là vạch ra tầm nhìn phát triển đất nước đến giữa thế kỷ XXI. Báo cáo Chính trị Đại hội XIV của Đảng là Văn kiện cao nhất của Đảng, là cơ sở chính trị và pháp lý để triển khai tầm nhìn chiến lược và các chủ trương lớn phát triển đất nước thành các chương trình hành động quốc gia.

Đề xuất của VFCA bổ sung nội dung “kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình” vào Dự thảo Báo cáo Chính trị Đại hội XIV của Đảng dựa trên hai trụ cột chính: sự phát triển lý luận về con người và thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội  của Việt Nam.

Về mặt lý luận, đề xuất này phù hợp với các chủ trương lớn của Đảng trong kỷ nguyên mới:

Một là, phát triển con người toàn diện. Mục tiêu cao nhất là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, "trí tuệ kinh tế - tài chính" là một cấu phần không thể thiếu của trí tuệ chung, quyết định khả năng tự chủ, tự lực, tự cường của mỗi cá nhân và gia đình.

Hai là, Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia. Chính phủ đã ban hành Chiến lược Tài chính Toàn diện Quốc gia, nhằm tạo điều kiện cho mọi người dân được tiếp cận các dịch vụ tài chính cơ bản một cách thuận tiện và chi phí hợp lý. Tuy nhiên, việc "biết sử dụng" các dịch vụ này một cách thông minh, hiệu quả lại phụ thuộc vào kỹ năng quản lý tài chính cá nhân. Nếu người dân có tài sản, có thu nhập nhưng không biết lập kế hoạch chi tiêu, không biết tiết kiệm, không tham gia bảo hiểm… họ vẫn có thể gặp rủi ro tài chính.

Ba là, phát triển kinh tế tư nhân. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198 của Quốc hội coi phát triển kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Kinh tế tư nhân phải dựa vào nền tảng tài chính cá nhân - một trong ba trụ cột của hệ thống tài chính quốc gia bên cạnh trụ cột tài chính công và tài chính doanh nghiệp. Sự ổn định và phát triển của nền kinh tế vĩ mô (quốc gia) phụ thuộc vào sự vững mạnh của các tế bào kinh tế vi mô (cá nhân, gia đình). Việc người dân có kiến thức, kỹ năng quản lý tài chính cá nhân, gia đình sẽ góp phần  phát triển kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân bền vững góp phần phát triển xã hội và toàn bộ nền kinh tế bền vững.

Về mặt thực tiễn, nhiều thách thức lớn đang đặt ra, cần phải đưa kỹ năng này lên thành định hướng chính sách. Chúng tôi quan sát thấy năm vấn đề nổi bật:

Thứ nhất, tình trạng vay tiêu dùng quá mức, vay nóng, tín dụng đen, lừa đảo tài chính trên nền tảng số….khiến nhiều gia đình rơi vào vòng xoáy nợ nần, nghèo đói. Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đến cuối năm 2024, dư nợ tín dụng tiêu dùng đạt gần 3 triệu tỷ đồng, chiếm 21% tổng dư nợ, nhưng tỷ lệ nợ xấu tăng lên 4,1% (từ 3,8% năm 2023), tín dụng đen, lừa đảo tài chính online vẫn len lỏi vào đời sống cá nhân, gia đình, ảnh hưởngkhông nhỏ đến tự an toàn, ổn định xã hội

Thứ hai, tỷ lệ người dân thiếu kỹ năng tiết kiệm, quản lý chi tiêu, lập kế hoạch tài chính dài hạn vẫn còn cao, với hơn 18% học sinh 15 tuổi không đạt trình độ cơ bản theo PISA 2022 của OECD.

Thứ ba, sự lan rộng của lừa đảo tài chính công nghệ cao, đa cấp tài chính, đầu tư ảo đang gây thiệt hại lớn cho người dân, đặc biệt ở nhóm thu nhập thấp. Trong kỷ nguyên số, các hình thức lừa đảo tài chính và hoạt động tín dụng đen online đang bùng nổ, gây thiệt hại nghiêm trọng cho hàng triệu gia đình. Thiếu kiến thức quản lý tài chính khiến người dân dễ bị dụ dỗ bởi “việc nhẹ, lương cao”,đầu tư siêu lợi nhuận không thực tế hoặc các hình thức vay mượn dễ dãi, lãi suất "cắt cổ".

Thứ tư là vấn đề dân số già hóa và an sinh xã hội. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh chóng. Kỹ năng quản lý tài chính cá nhân là nền tảng để mỗi gia đình chủ động lập kế hoạch hưu trí, bảo hiểm và tích lũy dài hạn, từ đó giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội và ngân sách nhà nước trong tương lai.

Thứ năm, khắc phục hạn chế trong năng lực dự báo. Một số nghiên cứu, bao gồm báo cáo của VFCA, cho thấy năng lực dự báo và tầm nhìn chiến lược còn hạn chế ở nhiều cấp độ. Việc bổ sung kỹ năng tài chính vào Văn kiện sẽ là cơ sở để nâng cao năng lực ra quyết định, hoạch định không chỉ ở cấp quản lý mà còn ở cấp độ cá nhân, gia đình.

Nhìn ra bên ngoài, quốc tế đã coi năng lực tài chính là một trụ cột của năng lực công dân trong nền kinh tế số. Các tổ chức như OECD, Ngân hàng Thế giới hay nhiều quốc gia phát triển đều đưa giáo dục tài chính vào chiến lược phát triển, coi đây là công cụ giúp người dân ứng xử đúng với thị trường, giảm lệ thuộc vào tín dụng rủi ro và tăng khả năng tích lũy tài sản. Với Việt Nam, quá trình chuyển đổi số, phát triển tài chính tiêu dùng, đầu tư số, kinh tế nền tảng… đòi hỏi người dân phải có năng lực tự bảo vệ mình và ra quyết định tài chính đúng đắn.

Tóm lại, đã đến lúc kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình phải được coi là “năng lực nền tảng” của công dân Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Đây là bước đi mang tính chiến lược và hoàn toàn phù hợp với cơ sở lý luận và yêu cầu thực tiễn Việc đề xuất bổ sung nội dung này vào Văn kiện Đại hội XIV nhằm khẳng định vai trò chiến lược của quản lý tài chính cá nhân – gia đình trong giai đoạn phát triển mới, nơi sự thịnh vượng của quốc gia phải được xây dựng từ sự vững vàng tài chính của mỗi người dân.

Theo ông, kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình có mối quan hệ như thế nào với mục tiêu “phát triển con người Việt Nam toàn diện” mà Đảng ta đã xác định trong nhiều kỳ Đại hội? Đây có thể xem là một cấu phần mới trong quan niệm về con người Việt Nam hiện đại không?

VFCA nhận thấy rằng kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình không chỉ liên quan, mà còn gắn chặt với mục tiêu phát triển con người Việt Nam toàn diện mà Đảng ta đã xác định từ nhiều nhiệm kỳ. Một con người toàn diện không chỉ có tri thức, đạo đức, sức khỏe, kỹ năng lao động, mà còn cần năng lực quản lý nguồn lực tài chính của chính mình để sống chủ động, an toàn và có trách nhiệm với gia đình – xã hội. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xu hướng tiêu dùng – đầu tư ngày càng phức tạp, năng lực quản lý tài chính cá nhân – gia đình trở thành một phần tất yếu của văn hóa và hành vi công dân hiện đại.

Kỹ năng tài chính giúp mỗi người biết cách lập kế hoạch quản lý thu nhập, chi tiêu hợp lý, tiết kiệm, đầu tư đúng chỗ và bảo vệ bản thân và gia đình trước rủi ro tài chính. Đây là điều kiện để tránh rơi vào “bẫy nợ”, để trẻ em được giáo dục tài chính từ sớm, để người lớn tuổi có nguồn tài chính an hưởng tuổi già, mỗi gia đình duy trì được sự ổn định kinh tế – nền tảng của ổn định xã hội. Rõ ràng, một người không có năng lực tài chính rất khó tự chủ, khó phát triển bền vững và cũng khó đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Vì vậy, đây hoàn toàn có thể được xem là một cấu phần mới trong quan niệm về con người Việt Nam hiện đại. Nếu trước đây, các yếu tố “đức – trí – thể – mỹ” được nhấn mạnh, thì hiện nay, trong bối cảnh kinh tế số và thị trường tài chính phát triển mạnh thì “kỹ năng quản lý tài chính” cần được coi là một yếu tố cấu thành quan trọng của phẩm chất công dân. Đây không phải là xu hướng của riêng Việt Nam mà là yêu cầu chung trên thế giới.

Việc bổ sung nội dung này sẽ giúp Việt Nam xây dựng một thế hệ công dân độc lập, tự chủ hơn về tài chính, hiểu biết hơn và đủ năng lực thích ứng với bối cảnh kinh tế mới.

VFCA cho rằng cần đưa kỹ năng quản lý tài chính cá nhân vào chương trình giáo dục phổ thông. Theo ông, việc này nên được triển khai như thế nào trong thực tiễn? Liệu có thể lồng ghép vào các môn học hiện hành hay cần xây dựng một chương trình độc lập?

Theo VFCA, đưa kỹ năng quản lý tài chính cá nhân vào giáo dục phổ thông là một bước đi rất cần thiết và hoàn toàn khả thi. Điều quan trọng là triển khai theo hướng thực tiễn – đơn giản – phù hợp độ tuổi, tránh làm gia tăng gánh nặng chương trình nhưng vẫn đảm bảo học sinh hình thành được năng lực quản lý tài chính cơ bản từ sớm.

Về cách triển khai, lồng ghép là giải pháp khả thi trước mắt, còn một chương trình độc lập có thể tính đến trong giai đoạn sau. Hiện nay, các môn Toán, Giáo dục công dân, Tin học, Hoạt động trải nghiệm… đều có nhiều nội dung có thể tích hợp tự nhiên kiến thức tài chính: quản lý thu nhập, chi tiêu, tính lãi suất đơn giản, lập kế hoạch tiết kiệm, nhận diện rủi ro tài chính, kỹ năng dùng ngân hàng số an toàn… Việc lồng ghép nội dung giáo dục kiến thức quản lý tài chính cá nhân vào chương trình đào tạo từ bậc tiểu học đến đại học giúp tận dụng giáo viên và thời lượng sẵn có, đồng thời tạo sự liên thông giữa kiến thức và đời sống.

Tuy nhiên, về lâu dài, Việt Nam nên hướng tới xây dựng một mô-đun hoặc chuyên đề độc lập ở cấp THCS và THPT về quản lý tài chính cá nhân, vì  quản lý tài chính cá nhân đang trở thành một trong những năng lực cốt lõi của công dân trong nền kinh tế số. Nhiều quốc gia trong OECD đã coi giáo dục tài chính cá nhân là một môn học riêng hoặc chuyên đề bắt buộc, giúp học sinh hình thành kỹ năng quản lý tài chính cá nhân từ khi còn nhỏ.

Điểm then chốt là chương trình phải thực hành nhiều hơn lý thuyết, ví dụ: học sinh tự lập kế hoạch tạo nguồn thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm theo tuần, tháng, năm, mở tài khoản tiết kiệm mô phỏng, phân tích tình huống lừa đảo online, hay trải nghiệm đầu tư mô phỏng bằng công nghệ. Khi học thông qua tình huống thực tế, trẻ sẽ ghi nhớ và vận dụng có kỹ năng thực hành tốt hơn.

VFCA sẵn sàng phối hợp cùng Bộ Giáo dục và các tổ chức quốc tế để xây dựng khung năng lực, tài liệu chuẩn và chương trình đào tạo giáo viên, bảo đảm việc đưa “giáo dục tài chính” vào các bậc giáo dụcmột cách bài bản và hiệu quả.

Ở góc độ quốc tế, ông đánh giá thế nào về xu hướng giáo dục quản lý tài chính cá nhân tại các nước phát triển? Việt Nam có thể rút ra bài học gì từ những mô hình thành công trong việc xây dựng công dân có năng lực quản lý tài chính cá nhân?

Trên thế giới, giáo dục quản lý tài chính cá nhân được coi là một cấu phần quan trọng của chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Nhiều nước phát triển như Mỹ, Anh, Singapore, Nhật Bản, Úc đã đưa giáo dục quản lý tài chính vào hệ thống giáo dục từ rất sớm. Một xu hướng chung là chuyển từ “dạy kiến thức tài chính” sang “phát triển năng lực quản lý tài chính” – tức là chú trọng khả năng ra quyết định, quản lý rủi ro và sử dụng dịch vụ tài chính một cách an toàn trong đời sống hàng ngày. Theo OECD 2023, hơn 20 bang của Mỹ đã quy định giáo dục quản lý tài chính là môn học bắt buộc để tốt nghiệp THPT, giúp giảm 40% nợ xấu hộ gia đình so với trước khi triển khai. Nhật Bản triển khai chương trình “tiết kiệm thông minh” từ tiểu học, còn Singapore tích hợp giáo dục quản lý tài chính vào môn Giáo dục công dân và Hướng nghiệp, kết hợp mô phỏng thực tế qua các trò chơi tài chính, đạt điểm số dân trí tài chính cao nhất khu vực châu Á (15.5/21 theo OECD 2023).

Từ những mô hình này, Việt Nam có thể rút ra ba bài học quan trọng. Thứ nhất, giáo dục quản lý tài chính cá nhân phải được triển khai sớm, phù hợp với độ tuổi, và đi từ những kỹ năng rất cơ bản như: lập kế hoạch về thu nhập, tiết kiệm, chi tiêu,. Thứ hai, nội dung phải gắn với thực hành và tình huống đời sống: trẻ học cách nhận biết lừa đảo online, quản lý tài khoản ngân hàng số, hay lập kế hoạch chi tiêu tuần. Điều này giúp kiến thức được “sống hóa” và chuyển thành kỹ năng thật. Thứ ba, cần có sự tham gia của nhà trường, gia đình và xã hội. Ở nhiều quốc gia, các hiệp hội nghề nghiệp và doanh nghiệp tài chính đều tham gia cung cấp tài liệu, nền tảng học tập và hoạt động trải nghiệm cho học sinh.

Việt Nam hoàn toàn có thể áp dụng những bài học này, với sự dẫn dắt của Chính phủ và sự phối hợp của các tổ chức chuyên môn, để xây dựng một thế hệ công dân có năng lực quản lý tài chính vững vàng, tự chủ và phù hợp với nền kinh tế số.

Nếu được tiếp thu trong Văn kiện Đại hội XIV, ông kỳ vọng việc bổ sung cụm từ “kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình” sẽ mang lại tác động như thế nào đối với nhận thức xã hội, chính sách giáo dục và chiến lược phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn tới?

Nếu nội dung “kỹ năng quản lý tài chính cá nhân – gia đình” được đưa vào Văn kiện Đại hội XIV, VFCA tin tưởng đây sẽ là một bước ngoặt quan trọng về tư duy phát triển con người và chiến lược giáo dục quốc gia. Trước hết, nó tạo ra tín hiệu chính trị mạnh mẽ rằng năng lực quản lý tài chính là một phần của năng lực công dân trong thời đại số. Khi được xác định ở cấp cao nhất của Đảng, xã hội sẽ nhìn nhận nghiêm túc hơn về vai trò của giáo dục quản lý tài chính, từ đó hình thành một môi trường khuyến khích người dân học hỏi và có hành vi ứng xử trong các giao dịch tài chính một cách đúng đắn.

Về khía cạnh chính sách, VFCA kỳ vọng nội dung này sẽ thúc đẩy cải cách giáo dục theo hướng thực tiễn hơn. Các bộ, ngành sẽ có cơ sở để đưa giáo dục quản lý tài chính vào chương trình phổ thông, xây dựng tài liệu chuẩn, đào tạo giáo viên, và triển khai các mô hình trải nghiệm thực tế cho học sinh. Đồng thời, việc này cũng tạo động lực để các trường đại học, cao đẳng đưa năng lực quản lý tài chính cá nhân vào chương trình xây dựng và rèn luyện kỹ năng mềm vào giáo dục đại cương.

Ở tầm chiến lược quốc gia, việc bổ sung nội dung này sẽ giúp Việt Nam xây dựng một thế hệ công dân độc lập, tự chủ, biết huy động, quản lý nguồn lực hiệu quả,có khả năng nhận diện vàứng phó với rủi ro tài chính, qua đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Gia đình Việt Nam sẽ có nền tảng tài chính vững vàng hơn, giảm sự phụ thuộc vào tín dụng rủi ro, lừa đảo tài chính, và tăng khả năng tích lũy cho tương lai.

Tôi tin rằng khi kỹ năng quản lý tài chính trở thành phổ biến trong xã hội, chúng ta sẽ đi gần hơn tới mục tiêu xây dựng con người Việt Nam hiện đại, văn minh, toàn diện, có khả năng thích ứng cao trong nền kinh tế số và hội nhập quốc tế.

Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!