Quy định thuế hộ kinh doanh, chuyên gia cũng khó khăn khi đọc và hiểu

Không ít tiểu thương, hộ kinh doanh lo sợ bị siết thuế

Theo các chuyên gia kinh tế, sự hoang mang của nhiều hộ kinh doanh sau khi Nghị định 70/2025/NĐ-CP có hiệu lực đã cho thấy khoảng trống lớn trong việc truyền thông chính sách. Không ít tiểu thương lo sợ bị “siết thuế”, bị phạt do thiếu hóa đơn, trong khi phần lớn họ không thuộc diện bị ảnh hưởng.

Tại Tọa đàm “Hộ kinh doanh trước vấn nạn hàng giả và tuân thủ thuế”, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam cho biết, phần lớn tâm lý bất an này đến từ việc thiếu thông tin, hiểu sai quy định về hóa đơn điện tử, máy tính tiền và nghĩa vụ thuế.

"Có không ít người gọi điện hỏi tôi rằng họ chỉ bán rau ngoài chợ có cần máy tính tiền không, có bị đánh thêm thuế gì nữa không. Thực tế là họ không thuộc diện bắt buộc", bà Duyên Hải cho biết.

Hiện chỉ có khoảng 31.000 hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên, được xem là hộ khoán lớn nằm trong diện thí điểm áp dụng hóa đơn điện tử có mã xác thực của cơ quan thuế (tức phải dùng máy tính tiền). Trong số này, 16.000 hộ ở TP. Hồ Chí Minh, 9.000 hộ ở Hà Nội, phần còn lại tập trung ở một số đô thị lớn. Các hộ tại vùng sâu, vùng xa hoàn toàn không thuộc diện bị ảnh hưởng.

Trong nhiều năm qua, nhiều hộ sống trong vùng an toàn phi chính thức: không hóa đơn, không đăng ký, không bị kiểm tra an toàn thực phẩm hay phòng cháy chữa cháy. Hiện nay, khi môi trường kinh doanh thay đổi, vùng an toàn ấy bị lay động khiến họ lo sợ. Một số khác vì lo sợ nên đóng cửa hàng, đóng sạp bán…

"Chúng ta cần đẩy mạnh truyền thông đúng bản chất chính sách để tránh gây hoang mang cho các tiểu thương. Khi truyền thông chính sách cần nhấn mạnh chính sách đã có sự phân loại rõ ràng, dựa trên năng lực thực thi của từng nhóm hộ kinh doanh chứ không phải áp đồng nhất hay đại trà”, bà Duyên Hải nói.

Từng có 32 năm làm việc trong ngành thuế, bà Đặng Thị Bình An, Chủ tịch Công ty TNHH Tư vấn thuế C&A thừa nhận, ngay cả người làm nghề chuyên môn cũng gặp khó khăn khi đọc và hiểu Nghị định 70. Tôi phải đến họp ở Cục Thuế, được giải thích trực tiếp mới hiểu rõ ai cần máy tính tiền, ai không.

Theo bà Bình An, trước mắt, các cơ quan chức năng cần xây dựng tài liệu hướng dẫn đơn giản, sử dụng ngôn ngữ phổ thông, chia nhóm cụ thể để người dân dễ hiểu. Các thông tin này nên được phổ biến qua truyền hình, mạng xã hội, các hội nhóm ngành nghề… nhằm tránh tạo tâm lý bất ổn lan rộng như thời gian qua.

Đối với loại hàng hóa không có hóa đơn đầu vào, bà Bình An đề xuất thay vì xử phạt ngay nên cho phép người bán tự kiểm kê, phân loại đâu là hàng nội địa không hóa đơn (nhưng hợp pháp), đâu là hàng đáng nghi ngờ. Với hàng nội địa không có giấy tờ nhưng không vi phạm, có thể thu phí một lần hoặc áp dụng cơ chế quản lý tồn kho có điều kiện để vừa bảo vệ quyền lợi người bán, vừa tránh thất thu thuế.

"Đối với hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ, nguyên tắc là cần xử lý nghiêm. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa người sản xuất cố tình vi phạm và người bán lẻ không nhận thức được bản chất hàng hóa, tránh tình trạng đánh đồng và dồn trách nhiệm không công bằng với tiểu thương", bà Bình An đề nghị.

Người thu nhập chỉ 1 triệu, nên đóng 1.000 đồng mỗi tháng?

TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh, cho rằng, theo thống kê, hiện vẫn còn khoảng 2 triệu cá nhân kinh doanh không chính thức, chưa có hành lang pháp lý rõ ràng. Trong đó, có không ít trường hợp thực tế hoạt động với quy mô lớn hơn cả hộ kinh doanh truyền thống, nhưng lại nằm ngoài vùng phủ sóng quản lý.

"Xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng, thì việc minh bạch hóa thị trường là điều kiện tiên quyết để hộ kinh doanh phát triển bền vững, tránh bị rơi vào vùng rủi ro", ông nhìn nhận.

Theo TS. Võ Trí Thành, cách hiểu về “hộ kinh doanh” ở Việt Nam hiện nay đang tụt hậu so với thực tiễn. Không thể mãi đồng nhất khái niệm này với những tiệm tạp hóa, quầy hàng vỉa hè, hay những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ truyền thống.

Thực tế đã khác xa. Ngày nay, hộ kinh doanh không chỉ là người bán hàng ngoài chợ, mà là cả freelancer viết phần mềm, lập trình viên tự do làm việc xuyên biên giới, influencer kiếm tiền từ quảng cáo trực tuyến, người đào tiền số, thợ thủ công sáng tạo theo đơn đặt hàng online... Họ có khách hàng, có thu nhập đều đặn, có sức ảnh hưởng thị trường, nhưng lại “đứng ngoài vòng pháp lý”. Không đăng ký kinh doanh, không ghi sổ, không đóng thuế và cũng không thể tiếp cận bất kỳ sự hỗ trợ chính thức nào từ Nhà nước.

Theo quan điểm của ông Thành, đã đến lúc cần có một luật riêng cho hộ kinh doanh, không phải để siết chặt hay hình sự hóa, mà để “gọi tên đúng và dẫn dắt đúng”.

Hệ thống đó cần phân loại linh hoạt, dựa trên quy mô, tính chất hoạt động, và đặc điểm ngành nghề. Nếu không, nhóm này sẽ tiếp tục tồn tại dai dẳng trong vùng xám của nền kinh tế phi chính thức, vừa khiến Nhà nước thất thu, vừa khiến chính người lao động rơi vào trạng thái bất ổn – không được bảo vệ khi gặp rủi ro, không được công nhận khi cần vươn lên.

“Chúng ta không thể vận hành một nền kinh tế số hiện đại bằng tư duy quản lý của thời tiểu thương thế kỷ trước,” TS. Võ Trí Thành kết luận. Việc xây dựng hành lang pháp lý mới cho hộ kinh doanh không chỉ là một yêu cầu quản lý, mà là nền tảng để kiến tạo một xã hội minh bạch, bình đẳng và có khả năng chuyển đổi số thực sự.

Vị chuyên gia cho rằng, cơ quan thuế nên xây dựng một bảng phân loại ngắn gọn, dễ hiểu, thể hiện: Chúng ta đã làm gì, còn vướng gì, và cần làm gì tiếp theo. Bảng này không chỉ giúp cơ quan quản lý mà còn giúp xã hội hình dung rõ ràng hơn lộ trình chính sách đang đi đến đâu và vì sao.

Rất nhiều vấn đề đặt ra liên quan đến quy trình, thủ tục, cách xác định doanh thu, cách khoán, mức đóng thuế…song, ông Thành cho rằng, điều quan trọng nhất là phải nhìn rõ bản chất: Trong vài năm tới, thu thuế từ hộ kinh doanh không phải là mục tiêu chính yếu, kể cả về tỷ trọng ngân sách lẫn tác động vĩ mô.

"Cái cốt lõi nằm ở sự "tập dượt" để hộ kinh doanh quen với việc minh bạch hóa thu nhập, ghi sổ, kê khai và để Nhà nước học cách đồng hành, phân loại, hỗ trợ, không chỉ kiểm tra, xử phạt", TS Võ Trí Thành nhận định.

Ông Thành kể lại một câu chuyện. Trước đây, khi bàn về thuế thu nhập cá nhân, có người nói: Tôi thu nhập 20 triệu nhưng còn phải nuôi con, nuôi mẹ già... phải giảm thuế cho tôi chứ. Câu nói này chạm đến một vấn đề thật nhưng xã hội chỉ thực sự văn minh khi người dân ý thức rõ trách nhiệm thuế, dù số tiền đóng có thể rất nhỏ.

Tiến tới đời con cháu chúng ta, ngay cả một người thu nhập chỉ 1 triệu, vẫn nên đóng 1.000 đồng mỗi tháng, không phải để ngân sách thêm dày, mà để tạo thói quen, tạo hành vi rằng: “Tôi là công dân, tôi có nghĩa vụ đóng góp". Với hộ kinh doanh cũng vậy. Hãy để họ “tập đi” trước khi buộc họ “chạy”. Đừng đòi hỏi họ minh bạch, chuyên nghiệp như doanh nghiệp lớn ngay lập tức. Đó là một hành trình chuyển đổi 3 năm, 5 năm, thậm chí 10 hay 15 năm. Nhưng nếu ta không bắt đầu bây giờ, thì chẳng bao giờ tới đích.

“Tôi nghĩ, điều quan trọng là tư duy chính sách phải dịch chuyển từ “thu ngay” sang “huấn luyện dần”, từ “quản lý rủi ro” sang “kiến tạo niềm tin”. Khi ấy, họ mới lớn lên, xã hội mới lành mạnh, và thị trường mới vận hành đàng hoàng”, TS Thành nhìn nhận.