Tham vọng biến khu công nghiệp thành 'vùng đổi mới sáng tạo'

Đổi mới sáng tạo: Thước đo mới cho vị thế quốc gia

Trong bối cảnh toàn cầu đang dịch chuyển chuỗi cung ứng và cạnh tranh bằng năng lực đổi mới sáng tạo (ĐMST), một số quốc gia Đông Á đã chứng minh rằng giá trị không nằm ở quy mô nhà xưởng, mà còn ở tri thức và công nghệ.

Theo báo cáo của OECD, Hàn Quốc chi 4,9% GDP cho R&D, Singapore dành 1% GDP thông qua chương trình RIE2025 (khoảng 25 tỷ SGD), còn Việt Nam hiện mới đạt khoảng 0,42% GDP. Khoảng cách này không chỉ là con số, mà còn là thước đo cho vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo các nghiên cứu gần đây, tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam có hoạt động R&D vẫn ở mức thấp, phần lớn tập trung trong các ngành điện tử, thực phẩm, dệt may – nhưng chỉ 17% doanh nghiệp thiết bị điện, 9% doanh nghiệp thực phẩm, và 5% doanh nghiệp dệt may có hoạt động nghiên cứu – phát triển. Liên kết giữa doanh nghiệp với viện, trường trong đổi mới sản phẩm và công nghệ vẫn hạn chế, cho thấy khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng còn lớn.

Trong xu hướng đó, Tập đoàn Becamex IDC – tiên phong trong phát triển khu công nghiệp – đang định hình một hướng đi mới: biến khu công nghiệp thành “vùng đổi mới sáng tạo”, nơi sản xuất gắn liền với R&D, khởi nghiệp và giáo dục.

Ông Đặng Tấn Đức - Viện trưởng Viện R&D Becamex, Giám đốc Dự án Khu công nghiệp Khoa học và Công nghệ Becamex IDC - cho biết, hành trình đó được lý giải như một chiến lược dài hơi nhằm giúp Việt Nam thoát khỏi “bẫy lắp ráp”, tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Bước chuyển 'thăng hạng' trong chuỗi giá trị toàn cầu

Chia sẻ về “đường cong nụ cười”, ông Đức lý giải, mô hình mô tả chuỗi giá trị toàn cầu, trong đó hai đầu gồm nghiên cứu – thiết kế và thương mại – thương hiệu là nơi tạo ra giá trị gia tăng cao nhất, còn khâu sản xuất – lắp ráp nằm ở đáy, có giá trị thấp nhất. Việt Nam, dù đã thành công trong việc thu hút đầu tư nước ngoài, vẫn chủ yếu dừng ở phần “đáy nụ cười”.

Để “leo lên” phần có giá trị cao hơn, theo ông Đức, cần ba trụ cột: nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng hạ tầng công nghệ hiện đại và phát triển năng lực R&D nội địa. Điều đó đòi hỏi mô hình phát triển không chỉ dựa vào đất đai, nhà xưởng mà phải tạo ra môi trường liên kết giữa doanh nghiệp – viện nghiên cứu – trường đại học.

Hiện Becamex quản lý 28 khu công nghiệp (trong đó có 20 khu VSIP) trải trên 14 tỉnh, tổng diện tích 33.863 ha, tạo việc làm cho gần 1 triệu lao động và thu hút khoảng 2.000 nhà đầu tư. Nhưng khác với mô hình khu công nghiệp truyền thống, Becamex định hướng các khu này thành “thành phố công nghiệp – dịch vụ – đổi mới sáng tạo”, nơi sản xuất chỉ là một mắt xích trong chuỗi hoạt động tổng thể gồm đào tạo, R&D, logistics, và thương mại.

Hệ sinh thái này thể hiện qua các dự án tiêu biểu: Saigon Innovation Campus (100 ha) – trung tâm nghiên cứu và khởi nghiệp quy mô lớn; BWID Supply Chain City (74 ha) – khu logistics và chuỗi cung ứng; Digital Park (15 ha) – trung tâm công nghệ số; Đại học Quốc tế Miền Đông (EIU, 35 ha) – cơ sở giáo dục định hướng ứng dụng.

Đặc biệt, Becamex đang xây dựng Trung tâm lắp ráp, kiểm tra và đóng gói bán dẫn (ATP) – nơi hội tụ phòng sạch, phòng thí nghiệm, dây chuyền thử nghiệm và khu sản xuất chung. Đây là mô hình “cơ sở dùng chung” (shared facility), giúp doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể tiếp cận hạ tầng sản xuất công nghệ cao với chi phí hợp lý. ATP không chỉ phục vụ ngành bán dẫn mà còn tạo nền tảng cho các lĩnh vực liên quan như vi cơ điện tử, quang học chính xác và vật liệu mới.

Theo ông Đức, “nguồn nhân lực và tri thức mới là năng lượng thật của công nghiệp 4.0”. Vì vậy, Becamex đã dành phần lớn nguồn lực để xây dựng hệ sinh thái giáo dục – nghiên cứu – đổi mới sáng tạo gắn chặt với nhu cầu sản xuất.

Trung tâm của hệ sinh thái này là Đại học Quốc tế Miền Đông (EIU) – nơi đào tạo hơn 4.000 sinh viên, có 280 đối tác trong và ngoài nước, và tỷ lệ việc làm sau tốt nghiệp đạt hơn 96%. Chương trình học của EIU được thiết kế cùng doanh nghiệp, giúp sinh viên vừa học lý thuyết, vừa thực hành tại các khu công nghiệp. Đây là minh chứng sống động cho mô hình “Ba nhà” – Nhà nước, Nhà trường, Nhà doanh nghiệp – vận hành trong thực tế.

Bên cạnh đó, Becamex còn phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo với các cấu phần liên hoàn: Becamex Business Incubator (BBI) – vườn ươm doanh nghiệp; Fab Lab & 4.0 Lab – không gian chế tạo, thử nghiệm công nghệ mới; ASPIRE STP và Block71 Saigon – trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, kết nối quốc tế; Trung tâm xuất sắc (Center of Excellence) – nơi hội tụ chuyên gia, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ cao.

Hiện hệ sinh thái này có hơn 70 startup đang hoạt động, cùng 50 đối tác chiến lược trong các lĩnh vực robotics, fintech, healthtech, foodtech, IoT và năng lượng sạch. Becamex còn hợp tác với nhiều tập đoàn toàn cầu như Qualcomm, Siemens, Sembcorp, ARTC (Singapore), Fraunhofer (Đức)… để hình thành các trung tâm R&D, giúp chuyển giao công nghệ, thử nghiệm sản phẩm và đào tạo kỹ sư trình độ cao.

Ngoài ra, mô hình được ông Đức nhấn mạnh là Innovation as a Service (Đổi mới sáng tạo như một dịch vụ). Theo đó, doanh nghiệp không cần đầu tư lớn ngay từ đầu, mà có thể “thuê” hạ tầng, nhân lực và công cụ nghiên cứu – giảm chi phí, tăng khả năng tiếp cận cho cả startup lẫn doanh nghiệp nhỏ. Đây là cách tiếp cận mới, giúp phổ biến đổi mới sáng tạo trong cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Chiến lược quốc gia và hướng đi của những nhà tiên phong

Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Việt Nam không có lựa chọn nào khác ngoài việc coi khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm. Đổi mới sáng tạo không còn là khẩu hiệu mà là “nhiệm vụ cấp thiết gắn với từng ngành, từng địa phương”.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cũng khẳng định, “Đổi mới để bứt phá, vượt qua chính mình; sáng tạo để vươn xa, bay cao trong kỷ nguyên mới”. Chính phủ đang tập trung hoàn thiện thể chế, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho khoa học công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các ngành bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ xanh.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định giai đoạn 2025–2030 là thời kỳ tăng tốc, trong đó “đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ lõi” được xem là trọng tâm chính sách. Việt Nam đã hình thành 10 mạng lưới đổi mới sáng tạo trên 20 quốc gia, kết nối hơn 2.000 chuyên gia trí thức kiều bào, đồng thời đẩy mạnh phát triển Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) tại Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng – tạo hạ tầng để doanh nghiệp, viện nghiên cứu và startup cùng thử nghiệm công nghệ mới.

Thực tế, tham khảo khu vực FDI, đầu năm 2025, Qualcomm chính thức mở Trung tâm Nghiên cứu & Phát triển Trí tuệ nhân tạo (AI R&D Centre) tại Việt Nam, tập trung vào các ứng dụng như generative AI, extended reality, IoT và hệ thống xe thông minh. Đây là ví dụ cho thấy doanh nghiệp FDI không chỉ mang dây chuyền sản xuất mà còn tham gia sâu vào hoạt động R&D tại chỗ, góp phần chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực nghiên cứu trong nước.

Nhà máy Lego – một trong những dự án FDI lớn nhất trong lĩnh vực công nghiệp sạch – cũng được thiết kế vận hành hoàn toàn bằng năng lượng tái tạo, áp dụng robotics, tự động hóa và hệ thống lưu trữ điện năng (battery storage). Đây là hình mẫu cho mô hình sản xuất hiện đại, bền vững và gắn kết chặt với mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

Từ những góc độ này có thể thấy, tầm nhìn của những DN như Becamex đang theo đuổi không đơn lẻ mà phản chiếu một chiến lược chung của quốc gia – đưa Việt Nam từ nền kinh tế “lắp ráp” sang nền kinh tế “sáng tạo”, nơi giá trị gia tăng được tạo ra bằng tri thức, công nghệ và sự kết nối toàn cầu.