Thuế hộ kinh doanh năm 2026: Gánh nặng hay áp lực để lớn lên?

Bước sang năm 2026, chính sách thuế đối với hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ đã chuyển sang một “quỹ đạo mới”: Giảm dần cách thu theo ước tính, tăng dần cách thu dựa trên doanh thu thực, dữ liệu số và hóa đơn điện tử.

Đây không chỉ là câu chuyện tăng - giảm nghĩa vụ, mà là một cuộc tái thiết quan hệ giữa Nhà nước và khu vực kinh tế nhỏ từ quản lý bằng cảm tính sang quản lý bằng chuẩn mực, từ “đóng cho xong” sang “đóng đúng - đóng công bằng - đóng thuận tiện”.

Vấn đề đặt ra, liệu cải cách này có trở thành gánh nặng cho hàng triệu hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ hay không? Câu trả lời phụ thuộc vào hai biến số đó là thiết kế chính sách có đủ “đệm” chuyển tiếp và công bằng theo khả năng tuân thủ, đồng thời vai trò kiến tạo, đồng hành của cơ quan nhà nước có đủ thực chất để biến nghĩa vụ thành động lực nâng cấp hoạt động.

Điểm mới quan trọng: Nhẹ về ngưỡng, chặt về phương thức

Thứ nhất, tăng ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế – giảm áp lực cho hộ nhỏ. Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) đã điều chỉnh mức doanh thu không phải nộp thuế của hộ, cá nhân kinh doanh từ 200 triệu lên 500 triệu đồng/năm, đồng thời điều chỉnh tương ứng ngưỡng không chịu thuế giá trị gia tăng lên 500 triệu. Việc tăng “ngưỡng miễn” này về bản chất là thừa nhận quy mô nhỏ cần được ưu tiên đơn giản hóa, giảm chi phí tuân thủ, để hộ kinh doanh “thở” và phục hồi dòng tiền.

Thứ hai, bỏ lệ phí môn bài từ 01/01/2026 giúp giảm một khoản thu cố định theo Nghị quyết 198/2025. Đây là tín hiệu chính sách rất đáng chú ý giảm “thuế phí nền” để tập trung vào thu đúng theo hoạt động thực.

Thứ ba, chuyển mạnh sang quản lý dựa trên hóa đơn điện tử - dữ liệu. Theo quy định, hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên sẽ phải áp dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, nhóm dưới 01 tỷ đồng/năm không bắt buộc nhưng được khuyến khích và hỗ trợ nếu có nhu cầu và điều kiện hạ tầng.

Thứ tư, thủ tục kê khai được thiết kế theo hướng cắt giảm, chuẩn hóa. Bộ Tài chính đang dự thảo thông tư về hồ sơ, thủ tục quản lý thuế đối với hộ kinh doanh/cá nhân kinh doanh, trong đó nhấn mạnh việc cắt giảm thành phần hồ sơ không cần thiết (ví dụ loại bỏ một số bảng kê chi tiết) dựa trên việc cơ quan thuế đã có dữ liệu hóa đơn điện tử và sổ sách theo chế độ kế toán dự kiến ban hành. Cục Thuế cũng đã thông tin, đến nay tỷ lệ cắt giảm dự kiến là 45,7% thủ tục hành chính, tỷ lệ cắt giảm chi phí tuân thủ thủ tục hành chính dự kiến là 45%.

Nhìn tổng thể chính sách 2026 “mềm” hơn với nhóm nhỏ (nâng ngưỡng, bỏ lệ phí môn bài), nhưng “kỷ luật” hơn với nhóm lớn hơn (hóa đơn điện tử, dữ liệu, chuẩn hóa kê khai). Đây là định hướng đúng nếu mục tiêu là công bằng và minh bạch.

Gánh nặng không ở thuế, mà là chi phí tuân thủ

Nhiều hộ kinh doanh lo sợ thuế tăng, nhưng bản chất thuế không tăng. Trong thực tế, nỗi lo lớn hơn thường đến từ chi phí tuân thủ gồm là chi phí công nghệ ban đầu: máy tính tiền, phần mềm, chữ ký số (nếu cần), đường truyền, thiết bị in/điện thoại, với hộ nhỏ, vài triệu đồng cũng là đáng kể. Sau đó, chi phí thời gian - kỹ năng ghi chép, phân loại doanh thu, lưu chứng từ, người bán hàng giỏi chưa chắc làm sổ sách tốt. Chưa kể, lo ngại rủi ro sai sót hóa đơn, kê khai thiếu, sai dẫn tới bị phạt số tiền lớn. Thêm nữa, tâm lý ngại minh bạch một bộ phận hộ kinh doanh quen vận hành tiền mặt, ít tách bạch tài chính gia đình - kinh doanh, nên minh bạch hóa gây khó chịu ban đầu.

Vì vậy, nếu hỏi có phải gánh nặng không? câu trả lời là có thể thành gánh nặng, nhưng chủ yếu là gánh nặng chuyển đổi. Nếu nhà chức trách thiết kế tốt và đồng hành đúng cách, gánh nặng sẽ biến thành chi phí nâng cấp giống như doanh nghiệp từng trải qua giai đoạn chuyển sang hóa đơn điện tử.

Lợi ích dài hạn: Công bằng và “tín dụng hóa” khu vực kinh tế nhỏ

Cải cách thuế 2026, nếu triển khai hợp lý, đem lại ít nhất 4 lợi ích lớn.

Đầu tiên, hộ kinh doanh và doanh nghiệp cùng quy mô sẽ tiệm cận nghĩa vụ tương đương, giảm tình trạng “lách” mô hình để hưởng cách tính thuận lợi hơn. Chính sách cũng hướng đến công bằng nghĩa vụ thuế, đồng thời khuyến khích chuyển đổi lên doanh nghiệp.

Kế đến, dữ liệu hóa dòng tiền - tăng khả năng tiếp cận vốn hóa đơn, doanh thu, sổ sách là hồ sơ tín dụng, giúp hộ, DN siêu nhỏ vay vốn, tham gia chuỗi cung ứng, bán hàng đa kênh minh bạch hơn. Tiếp theo, giảm được thuế phí nền, tập trung vào hoạt động thực. Đặc biệt, giảm rủi ro pháp lý cho người tuân thủ, hộ kinh doanh minh bạch sẽ ít bị nghi ngờ, ít bị “soi” nhầm, cơ quan quản lý cũng chuyển sang quản lý theo rủi ro, theo dữ liệu.

Vai trò kiến tạo và đồng hành của cơ quan nhà nước phải đo được bằng trải nghiệm của người nộp thuế

Muốn cải cách không biến thành gánh nặng, điểm mấu chốt là cơ quan nhà nước phải chuyển tư duy từ quản lý sang phục vụ, đồng hành và hỗ trợ tuân thủ.

Ở đây, cần một gói giải pháp đồng bộ gồm chuẩn hóa và đơn giản đúng nghĩa Dự thảo thông tư đã nêu hướng cắt giảm thành phần hồ sơ và chỉ tiêu không cần thiết. Vấn đề là khâu triển khai như giao diện điện tử, hướng dẫn, ví dụ minh họa, tổng đài hỗ trợ… phải thống nhất toàn quốc.

Song song, nhà nước hỗ trợ chuyển đổi công nghệ đối với các hộ kinh doanh chạm ngưỡng doanh thu miễn thuế. Với các hộ phải dùng hoá đơn điện tử phải có những hỗ trợ cụ thể: hỗ trợ bằng gì, miễn/giảm phí phần mềm, gói thiết bị giá rẻ, đào tạo, trong bao lâu và “một cửa” để hộ kinh doanh không bị dẫn đi lòng vòng.

Bên cạnh đó, cơ quan thuế quản lý người nộp thuế theo rủi ro, hạn chế thanh kiểm tra chồng chéo, hạn chế số lần nếu không có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Nếu làm được, người tuân thủ sẽ “nhẹ đầu”, cơ quan quản lý tập trung đúng đối tượng rủi ro cao.

Ngoài ra, trong giai đoạn chuyển tiếp, thay đổi việc sai sót là khó có thể tránh khỏi, do đó cần hạn chế phạt ví hộ kinh doanh chưa quen, chưa biết hoặc “không biết”. Cách làm đúng là nhắc nhở - hướng dẫn sửa sai, chỉ xử phạt nặng khi có đủ bằng chứng cố tình gian lận.

Và khi khuyến khích hộ kinh doanh lớn chuyển lên doanh nghiệp siêu nhỏ, phải đi kèm ưu đãi và giảm chi phí: thủ tục đăng ký nhanh, kế toán đơn giản, gói hỗ trợ số hóa, ưu tiên tiếp cận vốn...

Cuối cùng, chính sách thuế 2026 với nhóm hộ kinh doanh sẽ là bài kiểm tra năng lực quản trị, không phải bài toán tận thu. Cơ quan thuế cần tuyên truyền chính sách rõ ràng, thông điệp lớn nhất không phải thu thuế nhiều hơn, mà chính xác là thu đúng hơn, công bằng hơn và thuận tiện hơn

Cải cách có thành gánh nặng hay sẽ là cú huých phụ thuộc vào cách thực thi của nhà chức trách: đơn giản hóa thật, hỗ trợ thật, chuyển tiếp đủ “mềm”, và quản lý rủi ro thay vì gây phiền hà đại trà. Khi đó, hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ sẽ không chỉ qua “ngưỡng cửa” chuyển đổi 2026, mà còn có cơ hội bước lên một nấc mới minh bạch hơn, dễ tiếp cận vốn hơn, và bền vững hơn trong một nền kinh tế đang số hóa rất nhanh.

5 việc hộ kinh doanh nên làm ngay để “không sốc” năm 2026

1. Tách tài chính gia đình và kinh doanh (ít nhất tách sổ ghi chép doanh thu – chi phí).
2. Rà lại doanh thu 12 tháng để biết mình thuộc nhóm dưới/ trên ngưỡng 500 triệu và ngưỡng 1 tỷ.
3. Làm quen hóa đơn điện tử (nếu thuộc nhóm bắt buộc hoặc có điều kiện áp dụng sớm).
4. Lưu chứng từ đầu vào cơ bản (hàng hóa, thuê mặt bằng, vận chuyển…) để giảm rủi ro khi giải trình.
5. Chủ động hỏi cơ quan thuế/đơn vị hỗ trợ chính thống về quy trình kê khai, tránh nghe “cò” dịch vụ.